लडाखमध्ये मान्सूनची विक्रमी हजेरी: सलग पाचव्या वर्षी पावसाचा तुटवडा

लडाखमध्ये यंदाच्या मान्सूनमध्ये सरासरीपेक्षा **65%** जास्त पाऊस नोंदवला गेला आहे. हा सलग पाचवा वर्षा आहे जेव्हा प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात अतिरिक्त पाऊस पडत आहे. या हवामानातील बदलामुळे या थंड वाळवंटी प्रदेशातील पायाभूत सुविधा आणि पर्यावरणावर गंभीर धोका निर्माण झाला आहे.

हवामान बदलाचा फटका

Traditionally, लडाख हे एक कोरडे आणि थंड वाळवंटी प्रदेश म्हणून ओळखले जाते. मात्र, हवामान खात्याच्या (India Meteorological Department) आकडेवारीनुसार, 1 जून ते 15 जुलै 2026 या काळात या प्रदेशात ऐतिहासिक सरासरीपेक्षा 65% जास्त पाऊस पडला आहे. यामुळे लडाख 'मोठ्या प्रमाणात अतिरिक्त पाऊस' (large excess) या श्रेणीत मोडतो.

पाच वर्षांचा ट्रेंड

गेल्या पाच वर्षांपासून लडाखमध्ये मान्सूनमध्ये सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस पडत आहे. 2022 पासून प्रत्येक वर्षी या प्रदेशात अपेक्षित पर्जन्यापेक्षा अधिक पाऊस नोंदवला गेला आहे. विशेष म्हणजे, याउलट भारताच्या दक्षिण आणि ईशान्येकडील काही भागांमध्ये (उदा. मेघालयमध्ये 55% आणि केरळमध्ये 32%) पावसाची कमतरता जाणवत आहे.

पायाभूत सुविधा आणि पर्यावरणावरील धोके

जास्त पावसामुळे लडाखच्या भौगोलिक रचनेसह पायाभूत सुविधांसाठी मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. पुरवठा साखळी आणि दळणवळण सुरक्षित ठेवणारे रस्ते वारंवार होणाऱ्या अतिवृष्टीचा सामना करण्यासाठी सक्षम नाहीत. यामुळे पूर, भूस्खलन आणि ढगफुटीसारख्या घटनांमुळे घरे आणि स्थानिक उपजीविकेचे नुकसान झाले आहे.

Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses च्या अहवालानुसार, 2005 ते 2023 दरम्यान ढगफुटीच्या 15 घटनांची नोंद झाली आहे. या घटनांमुळे दळणवळण आणि प्रादेशिक स्थिरतेवर सतत धोका निर्माण झाला आहे. या बदलामुळे येथील नाजूक परिसंस्थेवर (ecosystem) दीर्घकालीन अनिश्चितता निर्माण झाली आहे, कारण ते ऐतिहासिक वातावरणापेक्षा पूर्णपणे भिन्न परिस्थितीत जुळवून घेत आहे.

आकडेवारी आणि ट्रेंडमधील बदल

2022 मध्ये हवामान खात्याने सरासरी पर्जन्याच्या आकडेवारीत (long-period average reference) बदल केले होते. या बदलामुळे आणि प्रत्यक्ष मान्सूनमध्ये वाढलेल्या आर्द्रतेमुळे जुन्या ऐतिहासिक आकडेवारीच्या तुलनेत हे बदल अधिक स्पष्टपणे दिसून येत आहेत. 2022 मध्ये 69% आणि 2023 मध्ये 103% अतिरिक्त पाऊस नोंदवला गेल्यानंतर, 2024 मध्ये थोडासा अतिरिक्त पाऊस झाला आणि आता 2026 मध्ये पुन्हा मोठी वाढ दिसून येत आहे.

गुंतवणूकदार (Investors) आणि प्रादेशिक हितसंबंधी (regional stakeholders) या ट्रेंडवर लक्ष ठेवून आहेत, कारण याचा परिणाम दळणवळण, पर्यटन आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांवर होतो. पुढील मान्सूनमध्ये रस्त्यांची स्थिरता आणि आपत्कालीन व्यवस्थापन धोरणांमध्ये बदल करण्याची आवश्यकता आहे का, यावर लक्ष ठेवावे लागेल.