जम्मू-काश्मीरमधील सुमारे **२.४० लाख** ग्रामीण महिलांनी 'लखपती दीदी' हा टप्पा गाठला आहे. पशुपालन आणि स्थानिक हस्तकलेच्या माध्यमातून हे एक मोठे पाऊल मानले जात आहे.
जम्मू-काश्मीरमध्ये 'लखपती दीदी' उपक्रमाने एक मोठा टप्पा गाठला आहे. अधिकृत आकडेवारीनुसार, येथील २.४० लाख महिलांनी दरवर्षी किमान ₹१ लाख घरगुती उत्पन्न मिळवण्याचे उद्दिष्ट यशस्वीपणे पूर्ण केले आहे. ही कामगिरी 'दीनदयाल अंत्योदय योजना - राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियाना'चा एक भाग आहे, ज्याअंतर्गत आतापर्यंत देशभरातील ३.४६ कोटींहून अधिक महिला या योजनेच्या लाभार्थ्या बनल्या आहेत.\n\n### स्वयंसाहाय्य गटांची भूमिका\nया योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट ग्रामीण कुटुंबांना केवळ उदरनिर्वाहाच्या कामातून बाहेर काढून औपचारिक व्यवसाय मॉडेलकडे वळवणे हे आहे. जम्मू-काश्मीरमध्ये स्वयंसाहाय्य गटांच्या माध्यमातून पशुपालन, दुग्धव्यवसाय आणि पारंपरिक 'तिल्ला एम्ब्रॉयडरी'सारख्या हस्तकला उद्योगांवर भर देण्यात आला आहे. या गटांना प्रशिक्षण आणि संस्थात्मक कर्जाची उपलब्धता करून दिल्याने स्थानिक व्यवसाय स्थिर होण्यास मदत झाली आहे.\n\n### पुढील टप्पा आणि आव्हान\nसरकारने २१ ऑगस्ट २०२६ रोजी 'नॅशनल कॅम्पेन ऑन आंत्रप्रेन्योरशिप २' लाँच केले असून, आता कामावर आधारित उत्पन्नासोबतच व्यवसायाचे डिजिटलायझेशन करण्यावर भर दिला जात आहे. यामध्ये IIM Jammu सारख्या शैक्षणिक संस्थांना इनक्युबेटर म्हणून सहभागी करून घेण्याचे प्रस्ताव आहेत.\n\nमात्र, या उद्योगांची दीर्घकालीन शाश्वतता हे महत्त्वाचे आव्हान आहे. सरकारी मदतीवर अवलंबून न राहता या छोट्या उद्योगांना खुल्या बाजारात स्पर्धा करणे आणि सातत्यपूर्ण बाजारपेठ शोधणे, ही पुढील काळातील खरी कसोटी ठरणार आहे.