Whalesbook
व्यवसायात सचोटीचे सामर्थ्य
रस्ना प्रायव्हेट लिमिटेडचे चेअरमन आणि सीईओ पिरुझ खंबाटा यांनी मांडले आहे की, व्यवसाय नीतिमत्ता केवळ शब्द नाहीत, तर ते संपत्ती निर्माण करण्याचे खरे इंजिन आहेत. त्यांच्या 'अशोई' या पुस्तकातून ते सांगतात की, सचोटी, शुद्धता आणि नीतिमत्ता या पारशी तत्त्वांमुळेच भारतीय पारशी समुदायाने मोठी संपत्ती आणि टिकाऊ संस्था निर्माण केल्या आहेत. हे विचार आजच्या स्टार्टअप्सच्या अति-उच्च व्हॅल्युएशन संस्कृतीला आव्हान देतात, जी अनेकदा व्यवसायाच्या खऱ्या मूल्यापासून दूर असते.
विश्वासातून मूल्य निर्मिती
खंबाटा यांच्या मते, विश्वास ही 'सॉफ्ट व्हॅल्यू' नसून ती एक मौल्यवान आर्थिक मालमत्ता आहे. प्रामाणिकपणा आणि नैतिक आचरणातून निर्माण होणारा हा विश्वास व्यवसायाला फायदेशीर ठरतो. या तत्त्वांचे पालन करणाऱ्या कंपन्यांना कमी व्यवहार खर्च, ग्राहकांची निष्ठा आणि उत्तम कर्मचारी टिकवून ठेवण्यास मदत होते. उदाहरणार्थ, टाटा ग्रुपने आपल्या विश्वासाच्या जोरावर विविध क्षेत्रांमध्ये विस्तार केला असून ते भारताचे सर्वात मोठे ब्रँड बनले आहेत. त्याचप्रमाणे, १८९७ मध्ये स्थापन झालेल्या गोदावरी ग्रुपने विश्वासार्हतेवर भर देऊन विविध उद्योगांमध्ये मजबूत स्थान निर्माण केले आहे. स्टार्टअप्सच्या सट्टा-आधारित व्हॅल्युएशनच्या तुलनेत हे दीर्घकालीन मूल्य निर्मितीचे उत्तम उदाहरण आहे.
पारशी वारसा: चिरस्थायी संपत्तीचा पाया
भारतातील पारशी समुदाय लहान असूनही, त्यांनी देशाच्या आर्थिक जडणघडणीत मोठे योगदान दिले आहे. त्यांनी कापड गिरण्या, बँकिंग आणि विमानचालन यांसारख्या उद्योगांमध्ये पुढाकार घेतला. टाटा, गोदावरी, वाडिया, शापूरजी पालनजी आणि पूनावाला यांसारख्या पारशी व्यावसायिक घराण्यांनी केवळ नफाच नव्हे, तर सामाजिक कल्याण आणि धर्मादाय ट्रस्ट्ससाठीही वचनबद्धता दर्शवत अब्जावधी रुपयांची संस्था निर्माण केली. व्यवसाय कौशल्य आणि सामाजिक योगदानाच्या या मिश्रणातून पिढ्यानपिढ्या टिकणाऱ्या संस्था निर्माण होतात.
नीतिमत्ता-आधारित व्यवसायांना प्रोत्साहन देण्यासाठी नवा फंड
या दृष्टिकोनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी, खंबाटा यांनी ₹100 कोटीचा एक स्टार्टअप फंड सुरू करण्याची घोषणा केली आहे. हा फंड एका आगामी झोरास्ट्रियन चेंबर ऑफ कॉमर्ससोबत (Zoroastrian Chamber of Commerce) स्थापन केला जाईल. या फंडाचा उद्देश सर्व समुदायांतील उद्योजकांना इक्विटी कॅपिटल (equity capital) आणि मार्गदर्शन (mentorship) देणे आहे, जेणेकरून ते नैतिक मूल्यांवर आधारित यशस्वी व्यवसाय उभे करू शकतील. या मॉडेलची प्रेरणा वर्ल्ड झोरास्ट्रियन चेंबर ऑफ कॉमर्स (WZCC) सारख्या उपक्रमांकडून घेतली आहे, जी व्याजमुक्त वित्तपुरवठा आणि मार्गदर्शन देते.
आदर्शवादापुढील प्रत्यक्ष आव्हाने
मात्र, प्रत्यक्ष जगात आव्हाने उभी राहू शकतात. पिरुझ खंबाटा यांच्या स्वतःच्या रस्ना प्रायव्हेट लिमिटेड कंपनीने २०२४ या आर्थिक वर्षासाठी ₹100 कोटी ते ₹500 कोटी दरम्यान ऑपरेटिंग रेव्हेन्यू नोंदवला, तर काही रिपोर्ट्सनुसार ₹24.7 कोटीचा निव्वळ नफा दर्शवला आहे. विशेष म्हणजे, फेब्रुवारी २०२६ पर्यंत रस्ना 'CIRP' (कॉर्पोरेट इन्सॉल्व्हन्सी रिझोल्यूशन प्रोसेस) अंतर्गत होती. यामुळे हे स्पष्ट होते की, कंपनीची नैतिक बैठक मजबूत असूनही बाजारातील दबाव किंवा कार्यान्वयन समस्यांमुळे आर्थिक अडचणी येऊ शकतात.
गोदावरी ग्रुपची वाढीची महत्त्वाकांक्षा
त्याचप्रमाणे, गोदावरी ग्रुपने २०२१ पर्यंत ₹5 लाख कोटी मार्केट कॅपचे लक्ष्य ठेवले आहे. मात्र, या महत्त्वाकांक्षेला काही आव्हाने आहेत. विश्लेषकांनी जास्त कर्ज (high debt levels), इक्विटीवरील कमी परतावा (low returns on equity) आणि अलीकडील तिमाहीतील तोटा यांसारख्या समस्यांकडे लक्ष वेधले आहे. यामुळे काही विश्लेषकांनी ग्रुपच्या काही कंपन्यांसाठी 'स्ट्रॉंग सेल' (Strong Sell) रेटिंग दिली आहे. ग्रुप त्यांच्या ब्रँड वारसा आणि धोरणात्मक बदलांना या आर्थिक ताणांमधून टिकाऊ बाजार मूल्यामध्ये रूपांतरित करू शकेल का, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
व्हॅल्युएशन विरुद्ध खरे मूल्य निर्मिती
यावरून खंबाटांनी उपस्थित केलेला मुद्दा पुन्हा समोर येतो: नीतिमत्तेवर आधारित मूल्य निर्मिती की केवळ सट्टा-आधारित व्हॅल्युएशन? स्टार्टअप जग अजूनही वेगाने व्हॅल्युएशन वाढवणे आणि खरे, टिकाऊ व्यावसायिक मूल्य निर्माण करणे यात समतोल साधण्याचा प्रयत्न करत आहे. काही टीकाकारांच्या मते, केवळ व्हॅल्युएशनवर जास्त लक्ष केंद्रित केल्यास अशा मॉडेल्सची निर्मिती होऊ शकते, जिथे त्यांची अंदाजित किंमत कार्यान्वयन आणि आर्थिक आरोग्यापासून खूप दूर जाते. टाटा सारख्या नीतिमत्तेवर आधारित कंपन्या दीर्घकालीन फायदा दर्शवतात, परंतु त्यासाठी आव्हानांवर मात करावी लागते, जसे की रस्ना आणि गोदावरीच्या आर्थिक स्थितीवरून दिसून येते.
आजच्या बाजारात तग धरणे
प्राचीन नैतिक चौकट एक मजबूत मार्गदर्शक तत्त्वे पुरवते, परंतु आजच्या स्पर्धात्मक जागतिक बाजारात सातत्यपूर्ण आर्थिक यश मिळवण्यासाठी ती लागू करणे आव्हानात्मक आहे. नीतिमत्तेवर आधारित व्यवसायांना तीव्र स्पर्धा, नियामक बदल, आर्थिक मंदी आणि ग्राहकांच्या सवयींमधील बदल यासारख्या परीक्षांना सामोरे जावे लागते. पारशी वारसा दर्शवतो की नैतिक पाया मोठ्या प्रमाणात दीर्घकालीन मूल्य निर्माण करू शकतो, परंतु आजच्या आर्थिक वातावरणात कोणत्याही उद्योगाच्या चिरस्थायी यशासाठी कार्यान्वयन शिस्त, मजबूत आर्थिक व्यवस्थापन आणि धोरणात्मक अनुकूलता आवश्यक आहे.
भविष्याचा वेध
पिरुझ खंबाटा यांचा नीतिमत्तेला एक प्रमुख आर्थिक मालमत्ता म्हणून एकत्रित करण्याचा संदेश सध्याच्या काळात, जिथे सत्यता आणि दीर्घकालीन टिकाऊपणाला महत्त्व दिले जाते, अत्यंत समर्पक आहे. टाटासारख्या कंपन्यांचे यश विश्वास आणि नैतिक प्रशासनाचे महत्त्वपूर्ण आर्थिक फायदे दर्शवते. तथापि, रस्ना आणि गोदावरीसारख्या कंपन्यांचे अलीकडील आर्थिक अहवाल हे दाखवून देतात की, तत्त्वे महत्त्वाची असली तरी, आजच्या जटिल अर्थव्यवस्थेत चिरस्थायी व्यावसायिक यश मिळवण्यासाठी मजबूत अंमलबजावणी, सुयोग्य आर्थिक व्यवस्थापन आणि अनुकूलता आवश्यक आहे.