Whalesbook
RDI फंडात व्हेंचर कॅपिटल कंपन्यांचा मोठा सहभाग
सरकारच्या महत्त्वाकांक्षी ₹1 लाख कोटी च्या रिसर्च, डेव्हलपमेंट आणि इनोव्हेशन (RDI) फंडाला प्रचंड प्रतिसाद मिळाला आहे. फंड मॅनेजमेंटसाठी आलेल्या जवळपास २०० अर्जांपैकी तब्बल ८०% अर्ज हे व्हेंचर कॅपिटल (VC) कंपन्यांचे आहेत. Mela Ventures, 3one4 Capital, Speciale Invest, Celesta Capital आणि Wyser Capital सारख्या मोठ्या VC कंपन्यांनी यात रस दाखवला आहे. डिसेंबर २०२५ मध्ये लाँच झालेल्या या RDI फंडचा मुख्य उद्देश देशाच्या तंत्रज्ञान क्षेत्रात खाजगी गुंतवणुकीला चालना देणे आणि भारताला तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत आत्मनिर्भर बनवणे हा आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग (DST) आता अर्जांची तपासणी करत असून, येत्या सहा ते आठ आठवड्यात पहिल्या टप्प्यातील फंड मॅनेजर्सची निवड होण्याची शक्यता आहे.
फंड मॅनेजर्ससाठी गुणवत्ता-आधारित निवड प्रक्रिया
फंड मॅनेजर्सची निवड 'क्वालिटी आणि कॉस्ट-बेस्ड सिलेक्शन' (QCBS) पद्धतीने केली जाईल. यात कंपनीची गुणवत्ता, म्हणजे RDI-केंद्रित तंत्रज्ञान विकसित करण्याची आणि स्टार्टअप्सना पाठिंबा देण्याची क्षमता याला ८०% महत्त्व दिले जाईल, तर व्यवस्थापन शुल्कासारख्या खर्चाला फक्त २०% महत्त्व असेल. यामुळे केवळ कमी खर्चाचा प्रस्ताव देणारे नव्हे, तर खऱ्या अर्थाने सक्षम आणि धोरणात्मकदृष्ट्या जुळणारे फंड मॅनेजर्स निवडले जातील. RDI फंड एका दोन-स्तरीय संरचनेवर काम करेल, जिथे 'अनुसंधान नॅशनल रिसर्च फाउंडेशन' (ANRF) अंतर्गत एक स्पेशल पर्पज फंड (SPF) या निवडलेल्या मॅनेजर्सना निधी पुरवेल. हे मॅनेजर्स नंतर TRL (Technology Readiness Levels) ४ आणि त्यापुढील स्तरांवर असलेल्या तंत्रज्ञान प्रकल्पांमध्ये गुंतवणूक करतील.
भारतातील नवकल्पना (Innovation) निधीची स्थिती
₹1 लाख कोटी चा हा RDI फंड, संशोधन-आधारित नवकल्पनांसाठी (Innovation) भारतातील सर्वात मोठ्या गुंतवणुकींपैकी एक आहे. सध्या भारतीय स्टार्टअप्समध्ये फंडिंगची स्थिती थोडी बदलली आहे. Q1 २०२६ मध्ये फंडिंगमध्ये घट दिसली आहे ($३.६९ बिलियन), जी Q1 २०२५ ($५.२२ बिलियन) पेक्षा कमी आहे. यामुळे गुंतवणूकदार अधिक निवडक झाले आहेत आणि टिकाऊ बिझनेस मॉडेल्सवर लक्ष केंद्रित करत आहेत. RDI फंडाचा मुख्य भाग असलेला डीप-टेक (Deeptech) क्षेत्रात मात्र गुंतवणूक वाढताना दिसत आहे. सरकार 'स्टार्टअप इंडिया फंड ऑफ फंड्स २.०' (₹१०,००० कोटी) आणि $१.१ बिलियन च्या राज्य-समर्थित फंडाद्वारेही या क्षेत्राला प्रोत्साहन देत आहे. VC कंपन्यांचा एवढा मोठा सहभाग दर्शवतो की, सरकारी भांडवलाची, विशेषतः मोठ्या आणि धोरणात्मकदृष्ट्या लक्ष केंद्रित केलेल्या फंडांची, सध्या खूप मागणी आहे.
RDI फंडापुढील आव्हाने आणि भविष्य
या फंडसमोर काही आव्हानेही आहेत. QCBS मुळे निवडीची प्रक्रिया वेळखाऊ ठरू शकते. तसेच, डीप-टेक प्रकल्पांना नेहमीच जास्त वेळ लागतो, ज्यामुळे फंड मॅनेजर्ससमोर तग धरण्याचे आव्हान असेल, जरी हा फंड प्रयोगशाळेतून बाजारात येणाऱ्या (TRL ४-६) प्रकल्पांना पाठिंबा देण्यासाठी आहे. प्रकल्पाच्या खर्चाच्या ५०% पर्यंतच निधी मिळेल, त्यामुळे इतर ५०% भांडवल उभारावे लागेल, जी एक मोठी जबाबदारी असेल. भारताच्या स्टार्टअप फंडिंगमध्ये २०२६ मध्ये सुधारणा होत असली तरी, नफ्यावर आणि टिकाऊ मॉडेल्सवर अधिक लक्ष दिले जात आहे. या बदलत्या बाजारपेठेत RDI फंड किती प्रभावीपणे उच्च-जोखीम असलेल्या R&D प्रकल्पांमध्ये भांडवल गुंतवतो, हे त्याच्या यशासाठी महत्त्वाचे ठरेल.