भारताचा व्यापार तूट वाढली; अमेरिकेच्या आयात शुल्कात कपातीने आशेचा किरण

मौल्यवान धातूंच्या आयातीमुळे वाढली व्यापार तूट

जानेवारी २०२६ मध्ये भारताची व्यापार तूट लक्षणीयरीत्या वाढली असून, ती $34.68 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली आहे. गेल्या वर्षी याच महिन्यात ही तूट $23.43 अब्ज डॉलर्स होती. आयातीत 19.19% ची वाढ होऊन ती $71.24 अब्ज डॉलर्स झाली, ज्यामध्ये सोन्याच्या आयातीत 349.22% ची प्रचंड वाढ होऊन $12.07 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली, तर चांदीची आयात दुप्पट होऊन $2 अब्ज डॉलर्सवर गेली. जागतिक बाजारात या धातूंच्या वाढलेल्या किमती हे यामागील प्रमुख कारण असल्याचे सांगण्यात येत आहे.

निर्यातीत स्थिरतेला संधी, अमेरिकेकडून दिलासा

आयातीत एवढी वाढ होत असताना, दुसरीकडे भारताच्या वस्तू निर्यातीत (merchandise exports) केवळ 0.61% ची किरकोळ वाढ होऊन ती $36.56 अब्ज डॉलर्सवर थांबली. जागतिक आर्थिक अस्थिरता आणि अमेरिकेच्या पूर्वीच्या आयात शुल्काच्या धोरणांचा फटका भारतीय उत्पादकांना बसत असल्याचे दिसून आले. या पार्श्वभूमीवर, फेब्रुवारी २०२६ मध्ये अमेरिकेने भारतीय वस्तूंवरील अतिरिक्त आयात शुल्क 50% वरून कमी करून 18% केले आहे. या नवीन व्यापार करारामुळे भारतीय निर्यातदारांना अमेरिकेच्या बाजारात चांगली संधी मिळण्याची आणि स्पर्धात्मकता वाढण्याची अपेक्षा आहे.

विश्लेषकांचे मत आणि पुढील अंदाज

भारताला ऐतिहासिकदृष्ट्या व्यापार तुटीचा सामना करावा लागला आहे, ज्यामध्ये खनिज इंधन आणि मौल्यवान धातूंच्या आयातीचा मोठा वाटा असतो. चालू वर्षातील सोन्या-चांदीची वाढलेली आयात, जी देशांतर्गत मागणी आणि जागतिक किमतींमुळे झाली आहे, ती चिंतेची बाब आहे कारण यामुळे देशातून मोठी परकीय चलन गंगाजळी बाहेर जाते. चालू आर्थिक वर्षात (FY26) चालू खात्यातील तूट (current account deficit) $37 अब्ज डॉलर्सपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे. दुसरीकडे, सेवा क्षेत्राची निर्यात (services exports) मात्र चांगली कामगिरी करत असून, आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये ती $410 अब्ज डॉलर्सच्या पुढे जाण्याची शक्यता आहे. एकूण निर्यातीचे लक्ष्य $860 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त ठेवण्यात आले आहे. अमेरिकेच्या आयात शुल्कात कपात झाल्यामुळे गोल्डमन सॅक्सने २०२६ साठी भारताचा जीडीपी वाढीचा अंदाज 6.9% पर्यंत वाढवला आहे. मात्र, काही अहवालांनुसार जागतिक मागणीतील कमजोरीमुळे वस्तू निर्यातीत 1% ची घट देखील अपेक्षित आहे.

डॉलरसमोर रुपयाची घसरण आणि वस्तू आयात

अमेरिकेसोबत झालेल्या नवीन व्यापार करारामुळे आशादायक चित्र असले तरी, काही चिंताजनक बाबी अजूनही आहेत. सोन्या-चांदीच्या आयातीवरील अवलंबित्व आणि देशांतर्गत गुंतवणुकीची मागणी यामुळे व्यापार तुटीत वाढ होत आहे. भारतीय रुपया फेब्रुवारी २०२६ मध्ये डॉलरच्या तुलनेत सुमारे 90.65 च्या पातळीवर घसरला आहे, जो व्यापार तुटीशी संबंधित असल्याचे मानले जाते. अमेरिकेने आयात शुल्क कमी केले असले तरी, रत्‍न आणि दागिने निर्यातीवर त्याचा कसा परिणाम होतो हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल, कारण जानेवारीत अमेरिकेला होणारी या वस्तूंची निर्यात 45% ने घसरली होती. चीनकडून होणारी आयात जानेवारी २०२६ मध्ये 16.67% ने वाढली आहे, जी देशांतर्गत उत्पादनांसाठी चिनी वस्तूंवरील अवलंबित्व दर्शवते.

भविष्यातील वाटचाल

अमेरिकेच्या नवीन व्यापार धोरणाची अंमलबजावणी कशी होते आणि त्याचा निर्यातीवर काय परिणाम होतो, यावर पुढील काळात भारताची आर्थिक स्थिती अवलंबून राहील. सेवा क्षेत्राची मजबूत कामगिरी एक मोठा आधार देईल. मात्र, मौल्यवान धातूंसारख्या आयातीवरील दबाव कमी करणे आणि नवीन निर्यात बाजारपेठा शोधणे हे व्यापार तुटीचा धोका कमी करण्यासाठी आणि आर्थिक विकासाला गती देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरेल.