रुपयाची ऐतिहासिक घसरण! RBI डॉलर विकणार, परकीय गंगाजळीत मोठी घट

रुपयाला रोखण्यासाठी RBI ची कसरत

भारतीय रुपयाची घसरण थांबवण्यासाठी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आता सक्रिय झाली आहे. जवळपास ४% नीचांकी पातळी गाठल्यानंतर, रुपयाला आणखी कोसळण्यापासून वाचवण्यासाठी RBI आपल्या परकीय चलन साठ्यातून (Forex Reserves) डॉलरची विक्री करत आहे. या हस्तक्षेपामुळे, देशाची परकीय गंगाजळी १३ मार्चपर्यंत $७०९.७६ अब्ज डॉलर्सवर घसरली आहे, जी गेल्या दोन महिन्यांतील नीचांकी पातळी आहे. विश्लेषकांच्या मते, जागतिक बाजारातील अस्थिरता आणि डॉलरच्या तुलनेत रुपयातील मोठी घसरण हे यामागील प्रमुख कारण आहे.

गंगाजळी आणि कर्जाचे गणित

RBI ची ही ‘leaning against the wind’ म्हणजेच बाजारातील तीव्र चढ-उतारांना नियंत्रित करण्याची रणनीती आहे, जी विशिष्ट विनिमय दराला (Exchange Rate) वाचवण्यापेक्षा अधिक प्रभावी ठरू शकते. अधिकृत आकडेवारीनुसार, सध्याची गंगाजळी देशाच्या ११.२ महिन्यांच्या आयात खर्चासाठी आणि जवळपास ९५% बाह्य कर्जासाठी पुरेशी आहे. मात्र, आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) च्या नियमांनुसार, अस्थिर भांडवली प्रवाह (Volatile Capital Flows) आणि बाह्य कर्जाचे धोके लक्षात घेता गंगाजळीची पर्याप्तता तपासणे आवश्यक आहे. सप्टेंबर २०२५ पर्यंत भारताचे बाह्य कर्ज सुमारे $७४६ अब्ज डॉलर्स होते, जे जीडीपीच्या १९.२% आहे. यापैकी ५३% पेक्षा जास्त कर्ज अमेरिकन डॉलर्समध्ये असल्याने, जागतिक व्याजदर आणि डॉलरच्या मजबूतीचा भारतीय अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होतो.

तेलाच्या वाढत्या किमतींचा दबाव

मध्य-पूर्वेकडील (Middle East) वाढता तणाव आणि भू-राजकीय अस्थिरतेमुळे ब्रेंट क्रूड तेलाच्या (Brent Crude Oil) किमती ११० डॉलर्स प्रति बॅरल पर्यंत पोहोचल्या आहेत. भारताची मोठ्या प्रमाणावर कच्च्या तेलाची आयात लक्षात घेता, वाढलेल्या किमतींमुळे आयातीचा खर्च वाढतो आणि डॉलरची मागणीही वाढते, ज्यामुळे रुपयावर अधिक दबाव येतो. यामुळेच, अनेक विश्लेषकांना वाटते की जागतिक अनिश्चिततेमुळे २०२६ पर्यंत रुपया ₹९२-₹९३ पर्यंत घसरू शकतो.

पुढील आव्हाने आणि स्थिरीकरण निधी

RBI कडून रुपयाला स्थैर्य देण्यासाठी डॉलरची सतत होणारी विक्री परकीय गंगाजळीसाठी चिंतेचा विषय बनू शकते. जानेवारीच्या अखेरीस $७२३.८ अब्ज डॉलर्स वर असलेली गंगाजळी १३ मार्चपर्यंत $७०९.७६ अब्ज डॉलर्सवर आली आहे. रिपोर्ट्सनुसार, RBI ची ऑफशोअर आणि ऑनशोअर बाजारात डॉलर खरेदी करण्याची मोठी वचनबद्धता (Net Commitment) सुमारे $१०० अब्ज डॉलर्स पर्यंत पोहोचली आहे, जी गंगाजळीच्या प्रत्यक्ष ताकदीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करू शकते. सरकारने ₹५७,३०० कोटी ($६.२० अब्ज डॉलर्स) चा आर्थिक स्थिरीकरण निधी (Economic Stabilization Fund) जाहीर केला असला, तरी जागतिक आव्हानांचा सामना करण्यासाठी तो पुरेसा ठरेल का, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. सप्टेंबर २०२५ अखेर, एकूण गंगाजळीच्या तुलनेत अल्प-मुदतीचे परकीय कर्ज १९.६% पर्यंत वाढले आहे, जे भांडवली प्रवाहात अचानक उलथापालथ झाल्यास धोका वाढवू शकते.

रुपयाचे भविष्य काय?

एकूणच, रुपयाच्या भविष्याबद्दलचे अंदाज मिश्र आहेत. काही विश्लेषकांच्या मते, जागतिक आर्थिक मंदी आणि डॉलरची संभाव्य घट यामुळे २०२६ च्या अखेरीस रुपया ८६-८७ च्या पातळीवर मजबूत होऊ शकतो. मात्र, तेलाच्या वाढत्या किमती किंवा जागतिक गुंतवणूकदारांचा विश्वास डळमळीत झाल्यास रुपया आणखी अस्थिर राहू शकतो. RBI रुपयातील चढ-उतार नियंत्रित करण्यासाठी कटीबद्ध असले तरी, बाह्य दबाव पाहता चलन स्थैर्यासाठी गंगाजळीचा वापर किंवा मौद्रिक धोरणात बदल यासारख्या उपायांची गरज भासू शकते. या गुंतागुंतीच्या जागतिक परिस्थितीत नवीन स्थिरीकरण निधीची भूमिकाही महत्त्वाची ठरेल.