Whalesbook
बाजारात गुंतवणूकदारांचा कमी होतोय उत्साह
भारताच्या इक्विटी मार्केटमध्ये रिटेल गुंतवणूकदारांचा (Retail Investors) सहभाग कमी होताना दिसत आहे, ज्याचे मुख्य कारण म्हणजे सक्रिय Demat Accounts मध्ये झालेली लक्षणीय घट. जानेवारी २०२६ पर्यंत, अंदाजे ४.५१ कोटी Demat Accounts सक्रिय होती, जी कोरोना साथीच्या काळात लाखो नवीन गुंतवणूकदार बाजारात दाखल झाल्यानंतरच्या वाढीच्या तुलनेत खूपच कमी आहे. हा कल वैयक्तिक गुंतवणूकदारांच्या जोखीम घेण्याच्या क्षमतेचे पुनर्मूल्यांकन दर्शवतो. अनेक गुंतवणूकदार बाजारातील अस्थिरता आणि विशेषतः डेरिव्हेटिव्ह्ज ट्रेडिंगमध्ये (Derivatives Trading) झालेल्या मोठ्या नुकसानीमुळे सावध झाले आहेत.
गुंतवणूकदार का जात आहेत बाजारातून बाहेर?
कोरोनानंतर इक्विटी मार्केटमध्ये आलेला उत्साह आता मावळला आहे. कमी व्याजदर आणि डिजिटल सुविधांमुळे लाखो तरुण गुंतवणूकदार, विशेषतः Gen-Z आणि Millennials बाजारात आले होते. मात्र, आता ते अधिक आव्हानात्मक बाजाराचा सामना करत आहेत. आकडेवारीनुसार, रिटेल ट्रेडर्सनी FY25 मध्ये डेरिव्हेटिव्ह्ज ट्रेडिंगमधून सुमारे ₹१.०५ लाख कोटी गमावले आहेत, ज्यामध्ये ९०% पेक्षा जास्त सहभागींना नुकसान झाले. बाजारात २०२५ मध्ये आलेली मंदी, जिथे भारतीय बेंचमार्क्स जागतिक स्तरावर पिछाडीवर राहिले, यामुळे अनेक गुंतवणूकदार निराश झाले आहेत. कंपन्यांच्या कमाईच्या तुलनेत शेअरच्या वाढलेल्या किमती (Stretched Valuations), जागतिक भू-राजकीय तणाव आणि व्यापार युद्धांचाही बाजारातील सेंटीमेंटवर परिणाम झाला आहे. अनेक नवीन IPOs (Initial Public Offerings) नंतरच्या लिस्टिंगमध्ये चांगली कामगिरी करू शकले नाहीत, याचाही नकारात्मक परिणाम झाला आहे.
बाजाराची नवी समीकरणं: DIIs चा वाढता दबदबा
रिटेल गुंतवणूकदारांच्या सहभागातील या बदलामुळे भारतीय भांडवली बाजाराचे स्वरूप बदलत आहे. डोमेस्टिक इन्स्टिट्यूशनल इन्व्हेस्टर्स (DIIs), विशेषतः म्युच्युअल फंड, आता बाजारात मुख्य शक्ती बनले आहेत. Q4 FY25 मध्ये Nifty-500 कंपन्यांमध्ये DIIs चा मालकी हक्क FIIs (Foreign Institutional Investors) पेक्षा जास्त झाला आहे. यामुळे बाजारात आता संस्थात्मक धोरणांचा प्रभाव वाढला आहे, ज्याचा अर्थ असा होतो की भविष्यात बाजारात तरलता (Liquidity) कमी राहू शकते आणि अस्थिरता वाढू शकते. २०२५ मध्ये FIIs ने सुमारे $१८ अब्ज भारतीय बाजारातून बाहेर काढले, तर DIIs ने ₹६ लाख कोटी पेक्षा जास्त गुंतवणूक केली. FY20 मध्ये घरांच्या बचतीपैकी २.५% इक्विटीमध्ये गुंतवले जात होते, जे FY24 पर्यंत ५.१% पर्यंत वाढले होते, परंतु सध्याचा सक्रिय सहभाग पाहता हा कल थांबण्याची शक्यता आहे.
धोकादायक लिव्हरेज, सट्टेबाजी आणि SEBI ची कडक नजर
बाजारातील या बदलांना अनुसरून SEBI (Securities and Exchange Board of India) देखील सक्रिय झाले आहे. SEBI डेरिव्हेटिव्ह्ज मार्केटमधील सट्टेबाजी आणि गैरव्यवहारांवर लक्ष केंद्रित करत आहे. 'फिनफ्लुएन्सर्स' (Finfluencers) द्वारे चुकीचा सल्ला देणे आणि गुंतवणूकदारांना FOMO (Fear Of Missing Out) च्या जाळ्यात अडकवणे यासारख्या गोष्टींवर SEBI कडक कारवाई करत आहे. ऑक्टोबर २०२५ पासून रिटेल गुंतवणूकदारांसाठी अल्गोरिथमिक ट्रेडिंग (Algorithmic Trading) नियंत्रित फ्रेमवर्क अंतर्गत आणले जात आहे, ज्यामुळे हा विभाग अधिक व्यावसायिक होईल.
भविष्यातील वाटचाल: सावध आशावाद आणि अनिश्चितता
भविष्यात भारतीय इक्विटी मार्केटबाबत विश्लेषकांचा दृष्टिकोन सावध आहे. बेंचमार्क निर्देशांक mid-2026 पर्यंत नवीन उंची गाठण्याची अपेक्षा आहे, परंतु भू-राजकीय तणाव आणि बाजारातील अस्थिरतेमुळे ही आशावाद कमी होण्याची शक्यता आहे. FIIs पुन्हा बाजारात गुंतवणूकदार म्हणून येतील अशी अपेक्षा २०२६ च्या दुसऱ्या सहामाहीत आहे, पण हे कंपन्यांचा नफा वाढणे, महागाई कमी होणे आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार संबंध सुधारण्यावर अवलंबून असेल. जानेवारी २०२६ मध्ये भारताचा महागाई दर २.७५% होता, जो RBI च्या मर्यादेत आहे.