Whalesbook
पॅसिव्ह इन्व्हेस्टिंगचा भारतीय बाजारात बोलबाला
भारतातील गुंतवणूक पद्धतीमध्ये मोठे बदल घडले आहेत. एकेकाळी एक छोटा पर्याय मानले जाणारे पॅसिव्ह फंड्स आता अनेक पोर्टफोलिओचा अविभाज्य भाग बनले आहेत. 2025 च्या अखेरीस पॅसिव्ह फंडांमधील ॲसेट्स अंडर मॅनेजमेंट (AUM) ₹14-15 लाख कोटी पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. ही खरोखरच एक अभूतपूर्व वाढ असून, 2018 मध्ये ₹1 लाख कोटी पेक्षा कमी असलेल्या रकमेच्या तुलनेत ही जवळपास 18 पट आहे. सध्या एकूण म्युच्युअल फंड AUM पैकी सुमारे 18% वाटा पॅसिव्ह फंडांचा आहे, जी एकूण रक्कम 2025 च्या अखेरीस ₹80-81 लाख कोटी इतकी असू शकते. जगभरातील ट्रेंडनुसार, विशेषतः विकसित बाजारपेठांमध्ये, सक्रिय व्यवस्थापनाऐवजी (Active Management) पॅसिव्ह स्ट्रॅटेजीचा अवलंब वाढला आहे.
केवळ इंडेक्स ट्रॅकिंग नव्हे, आता थीम्सवरही लक्ष
भारतातील पॅसिव्ह इन्व्हेस्टिंगची वाढ केवळ निफ्टी ५० (NIFTY 50) किंवा बीएसई सेन्सेक्स (BSE SENSEX) सारख्या मोठ्या मार्केट इंडेक्सला ट्रॅक करण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. गुंतवणूकदारांची आवड आता अधिक विस्तृत झाली आहे. विशिष्ट सेक्टर्स, मोमेंटम (Momentum), क्वालिटी (Quality) आणि लो व्होलाटिलिटी (Low Volatility) यांसारख्या फॅक्टर्सवर आधारित स्ट्रॅटेजी तसेच थिमॅटिक (Thematic) गुंतवणुकीची मागणी वाढली आहे. गोल्ड (Gold) आणि सिल्व्हर (Silver) सारख्या कमोडिटी ईटीएफ (ETFs) मध्येही मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक येत आहे. यामुळे पॅसिव्ह इन्व्हेस्टिंग हे केवळ इक्विटीपुरते मर्यादित न राहता त्याचा विस्तार झाला आहे. यामुळे गुंतवणूकदार आता अधिक लक्षित मार्केट एक्सपोजर (Market Exposure) आणि पोर्टफोलिओसाठी कस्टमाइज्ड टूल्स शोधत असल्याचे दिसून येते.
ॲक्टिव्ह फंड मॅनेजर्सवर वाढता दबाव
पॅसिव्ह फंडांच्या वाढीचा थेट परिणाम पारंपरिक ॲक्टिव्ह फंड मॅनेजमेंटवर होत आहे. अनेक ॲक्टिव्ह इक्विटी फंड्स, विशेषतः लार्ज-कॅप (Large-Cap) फंड्सना, फी (Fees) वजा केल्यानंतर त्यांच्या बेंचमार्क्सपेक्षा (Benchmarks) चांगली कामगिरी करणे कठीण जात आहे. 2025 च्या आकडेवारीनुसार, सुमारे 65-66% ॲक्टिव्ह लार्ज-कॅप फंड्स त्यांच्या इंडेक्सला मागे टाकू शकलेले नाहीत. ॲक्टिव्ह फंडांचे जास्त खर्च (Expense Ratio साधारणपणे वर्षाला 1% ते 2.5%) आणि पॅसिव्ह फंडांचे कमी खर्च (साधारणपणे 0.05% ते 0.5%) यामुळे ॲक्टिव्ह फंड मॅनेजर्सवर आपले मूल्य सिद्ध करण्याचे मोठे आव्हान आहे. जरी मिड-कॅप (Mid-Cap), स्मॉल-कॅप (Small-Cap) किंवा विशिष्ट थीम्समध्ये ॲक्टिव्ह फंडांना फायदा होऊ शकत असला तरी, खर्चाचा फायदा आणि सातत्यपूर्ण मार्केट ट्रॅकिंगमुळे अनेक गुंतवणूकदार पॅसिव्ह पर्यायांना प्राधान्य देत आहेत.
पॅसिव्ह फंडांचे धोकेही समजून घेणे महत्त्वाचे
पॅसिव्ह स्ट्रॅटेजीमध्ये काही अंतर्निहित धोके आहेत, ज्यांची गुंतवणूकदारांनी जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे. मार्केट-कॅप वेटेड इंडेक्स (Market-cap weighted indexes) असलेल्या पॅसिव्ह फंडांमध्ये, विशेषतः मार्केटच्या उच्चांकावर, ओव्हरव्हॅल्युड (Overvalued) असलेल्या स्टॉक्समध्ये जास्त गुंतवणूक होण्याची शक्यता असते. यामुळे बाजारात घसरण झाल्यास मोठे नुकसान होऊ शकते. पॅसिव्ह फंड्सना कठोर नियमांचे पालन करावे लागत असल्याने, त्यांच्याकडे लवचिकता कमी असते. इंडेक्समधील बदलांदरम्यान, भाव योग्य नसला तरीही त्यांना शेअर्स विकत घ्यावे लागतात किंवा विकावे लागतात, ज्यामुळे किमतींमध्ये विकृती येऊ शकते. तसेच, बाजारात घसरण झाल्यास पॅसिव्ह फंड्स थेट निर्देशांकासोबत खाली येतात, ज्यामुळे बाजारातील धोक्यांपासून संरक्षण मिळत नाही. कमी व्यवहार होणाऱ्या शेअर्समध्ये ट्रॅकिंग एरर (Tracking Error) आणि लिक्विडिटी रिस्क (Liquidity Risk) यासारखे मुद्देही आहेत. तसेच, मार्केट रिटर्नपेक्षा जास्त (Alpha) उत्पन्न मिळवण्याची क्षमता नसणे हा एक मूलभूत तोटा आहे.
गुंतवणूकदार आणि वितरकांचा स्वीकार
सुमारे 76% रिटेल गुंतवणूकदार (Retail Investors) आता इंडेक्स फंड्स किंवा ईटीएफ (ETFs) बद्दल जागरूक आहेत, जी मोठी वाढ दर्शवते. सुमारे 68% गुंतवणूकदारांनी 2025 मध्ये किमान एक पॅसिव्ह फंड ठेवला होता. याचे मुख्य कारण म्हणजे कमी खर्च, विविधीकरण (Diversification), साधेपणा आणि पारदर्शकता. वितरकांनीही (Distributors) पॅसिव्ह स्ट्रॅटेजीचा स्वीकार केला आहे आणि ते आपल्या ग्राहकांच्या पोर्टफोलिओमध्ये याचा समावेश करत आहेत. दीर्घकालीन गुंतवणुकीची उद्दिष्ट्ये, जसे की आर्थिक स्वातंत्र्य मिळवणे आणि निवृत्तीचे नियोजन, हे पॅसिव्ह फंड्स स्वीकारण्यामागे मुख्य कारण आहे.
पॅसिव्ह इन्व्हेस्टिंगचे भविष्य
डिजिटलायझेशन (Digitalization), वाढलेली आर्थिक समज आणि किफायतशीर, स्पष्ट गुंतवणूक पर्यायांची आवड यामुळे भारतातील पॅसिव्ह इन्व्हेस्टिंगची वाढ कायम राहण्याची अपेक्षा विश्लेषकांनी व्यक्त केली आहे. पॅसिव्ह फंडांचा मार्केटमधील वाटा वाढेल, त्याचबरोबर फॅक्टर (Factor) आणि थिमॅटिक ईटीएफ (Thematic ETFs) सारखे अधिक जटिल पॅसिव्ह उत्पादने अधिक प्रगत पॅसिव्ह पर्यायांकडे वाटचाल दर्शवतात. एमएससीआय (MSCI) इंडेक्ससारख्या नियमांमधील गुंतागुंत आणि विशिष्ट इंडेक्स पद्धतींचे धोके समजून घेणे, तसेच पॅसिव्ह स्ट्रॅटेजी दीर्घकालीन उद्दिष्टांशी जुळतात की नाही हे पाहणे, हे प्रमुख आव्हान असेल.