Whalesbook
सेवा क्षेत्राला नवी दिशा देण्याचा प्रयत्न
भारताच्या सकल मूल्यवर्धनात (Gross Value Added - GVA) सेवा क्षेत्राचा वाटा 50% पेक्षा जास्त आहे. मात्र, या क्षेत्राची ठोस आकडेवारी मिळवणे नेहमीच एक आव्हान राहिले आहे. याच पार्श्वभूमीवर, सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय (MoSPI) 2024-25 हे आधार वर्ष (Base Year) मानून मासिक ISP निर्देशांक सुरू करत आहे. हा निर्देशांक औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक (IIP) प्रमाणेच सेवा क्षेत्राची कामगिरी दर्शवेल.
GST डेटाचा कसा होणार वापर?
या नवीन निर्देशांकासाठी प्रामुख्याने GST नेटवर्क (GSTN) कडून मिळणाऱ्या एकत्रित (Aggregated) डेटाचा वापर केला जाईल. यामुळे उत्पादन आणि पुरवठा यांसारख्या आर्थिक घडामोडींची माहिती मिळेल. हा प्रशासकीय डेटा (Administrative Data) वापरण्याचा जागतिक ट्रेंड आहे. सेवा क्षेत्रातील व्यापार, वाहतूक, वित्त आणि रिअल इस्टेट यांसारख्या उप-क्षेत्रांची माहिती यातून मिळण्याची अपेक्षा आहे. हा PMI सारख्या भावना-आधारित (Sentiment-based) निर्देशांकांपेक्षा वेगळा असेल, कारण हा प्रत्यक्ष उत्पादन (Actual Output) मोजेल.
मापनातील प्रमुख आव्हाने
नवीन ISP निर्देशांकास काही गंभीर आव्हानांना सामोरे जावे लागत आहे. GST मधून सूट असलेल्या क्षेत्रांसाठी, जसे की आरोग्य (Health) आणि शिक्षण (Education), स्वतंत्र डेटा संकलन करावे लागेल. यासाठी प्रशासकीय स्रोत आणि 'वार्षिक सर्वेक्षण समाविष्ट सेवा क्षेत्र उपक्रम' (ASISSE) यांसारख्या उपायांचा आधार घ्यावा लागेल. सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे अर्थव्यवस्थेचा आणि रोजगाराचा मोठा भाग असलेला अनौपचारिक क्षेत्र (Informal Sector) GST डेटामध्ये समाविष्ट होणार नाही. आयटी (IT) पासून हॉस्पिटॅलिटीपर्यंत (Hospitality) विविध प्रकारच्या सेवांचे मापन करणे हेही एक मोठे काम आहे. बँकिंग आणि विमा क्षेत्रासारख्या सेवांसाठीसुद्धा केवळ मूल्यावर आधारित (Value-only) डेटामधून खरी आकडेवारी काढणे कठीण आहे. यामुळे धोरणकर्त्यांना सेवा क्षेत्राच्या खऱ्या कामगिरीचे अपूर्ण चित्र मिळण्याची शक्यता आहे.