भारताचे मुख्य आर्थिक सल्लागार व्ही. अनंत नागेश्वरन यांनी इशारा दिला आहे की, वाढता ऑपरेशनल खर्च आणि जागतिक स्पर्धा भारताच्या ग्लोबल कॅपॅबिलिटी सेंटर्स (GCC) च्या वाढीसाठी मोठे आव्हान ठरत आहेत. **2,000** हून अधिक सेंटर्स **$100 बिलियन** महसूल मिळवून देत आहेत, पण आता केवळ खर्चावर लक्ष केंद्रित न करता नवोपक्रम (Innovation) आणि AI मध्ये गुंतवणूक करणे गरजेचे आहे.
GCC क्षेत्राला निर्णायक वळण
भारताची सेवा निर्यात (Service Exports) क्षेत्रातील एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ असलेल्या ग्लोबल कॅपॅबिलिटी सेंटर्स (GCC) साठी एक निर्णायक वळण आले आहे. मुख्य आर्थिक सल्लागार व्ही. अनंत नागेश्वरन यांनी नुकतेच सांगितले की, जरी हे सेंटर्स $100 बिलियन उद्योगात रूपांतरित झाले असले तरी, केवळ खर्चातील कार्यक्षमतेवर (Cost Efficiency) अवलंबून राहण्याचा पारंपरिक मार्ग आता अडचणीत येत आहे. सध्या भारतात 2,000 हून अधिक GCC सेंटर्स आहेत, ज्यात 20 लाखांहून अधिक व्यावसायिक काम करतात. हे सेंटर्स देशाच्या GDP मध्ये सुमारे 2% योगदान देतात. मात्र, देशांतर्गत ऑपरेशनल खर्च वाढत आहे आणि इतर देशही असेच मॉडेल तयार करण्याचा प्रयत्न करत असल्याने वाढीची संधी कमी होत चालली आहे.
खर्चाच्या पलीकडे जाऊन विचार करण्याची गरज
भारताचा स्पर्धात्मक फायदा (Competitive Advantage) कायमस्वरूपी नाही, ही चिंतेची बाब आहे. जसजसे इतर देश जागतिक कंपन्यांना आकर्षित करण्यासाठी समान मॉडेल्स स्वीकारत आहेत, तसतसे केवळ कमी खर्चावर अवलंबून राहणे कमी व्यवहार्य ठरत आहे. नागेश्वरन यांनी नमूद केले की, विशिष्ट उच्च-मागणी असलेल्या कौशल्य क्षेत्रांमध्ये (High-Demand Skill Areas) मनुष्यबळाची कमतरता असल्याने वेतनात वाढ होत आहे, ज्यामुळे या सेंटर्सच्या नफ्यावर थेट परिणाम होत आहे. गुंतवणूकदारांसाठी, याचा अर्थ असा होतो की या सेंटर्सचे व्यवस्थापन करणाऱ्या कंपन्यांनी साध्या कामे करण्याऐवजी गुंतागुंतीचे अभियांत्रिकी (Complex Engineering), संशोधन (Research) आणि नवोपक्रम (Innovation) यांसारख्या मूल्याधारित कामांना (Value Creation) प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सचा प्रभाव
या सेंटर्सच्या भविष्यातील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चा उदय. ऑटोमेशनमुळे नोकऱ्या जाण्याची भीती असली तरी, सरकारच्या दृष्टिकोनातून AI चा वापर मानवी क्षमता वाढवण्यासाठी (Augment Human Capabilities) केला पाहिजे. AI मॉडेल्सची अंमलबजावणी आणि व्यवस्थापन (Deployment and Governance) यांसारखी गुंतागुंतीची कामे सध्या भारतीय GCCs साठी एक मोठी वाढीची संधी आहे. यामुळे भारत एंटरप्राइज AI टॅलेंटसाठी (Enterprise AI Talent) एक प्रमुख जागतिक केंद्र म्हणून उदयास येत आहे. या संक्रमणाचे यश उद्योगाच्या मनुष्यबळ आणि पायाभूत सुविधा विकसित करण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल.
नियामक आणि उद्योग सहकार्य
या उत्क्रांतीला पाठिंबा देण्यासाठी, केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026-27 मध्ये कर निश्चितता (Tax Certainty) प्रदान करण्यासाठी आणि ट्रान्सफर-प्रायसिंग नियमांना (Transfer-Pricing Regulations) सुलभ करण्यासाठी बदल सादर केले गेले आहेत, जे बहुराष्ट्रीय कंपन्यांसाठी (Multinational Companies) महत्त्वाचे आहेत. तथापि, सरकारने सूचित केले आहे की धोरणात्मक पाठिंबा हा केवळ एक भाग आहे. भविष्यातील वाढीसाठी अधिक एकात्मिक दृष्टिकोन आवश्यक असेल, ज्यात विद्यापीठे आणि खाजगी क्षेत्र यांच्यातील भागीदारीचा समावेश असेल. जेणेकरून मनुष्यबळ उच्च-मूल्याच्या कामासाठी तयार होईल. गुंतवणूकदारांनी या कंपन्या सेवा अंमलबजावणी केंद्रांमधून (Service Execution Hubs) नवोपक्रम केंद्रांमध्ये (Innovation Centers) किती प्रभावीपणे रूपांतरित होतात यावर लक्ष ठेवावे, कारण हे संक्रमण त्यांच्या दीर्घकालीन मार्जिन आणि वाढत्या स्पर्धात्मक बाजारपेठेत जागतिक ग्राहकांना टिकवून ठेवण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करेल.