भारताचे परकीय चलन साठा वाढले, पण रुपया दबावाखाली! काय आहे कारण?

परकीय चलन साठ्यात उसळी, पण चिंता कायम

भारताच्या परकीय चलन साठ्यात (Forex Reserves) मोठी वाढ दिसून येत आहे, ज्यामुळे बाह्य वित्तीय बफरला तात्पुरता दिलासा मिळाला आहे. मागील आठवड्यात 7.794 अब्ज डॉलर्सची घसरण झाल्यानंतर, 8 मे 2026 रोजी संपलेल्या आठवड्यात साठा 6.295 अब्ज डॉलर्सने वाढून 696.988 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचला आहे.

सोन्याची मालमत्ता आणि चलन साठ्यात वाढ

या वाढीचे मुख्य कारण म्हणजे सोन्याच्या साठ्यात झालेली मोठी वाढ. सोन्याच्या मालमत्तेत 5.637 अब्ज डॉलर्सची वाढ होऊन ती 120.853 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली आहे. तसेच, परकीय चलन मालमत्तेत (FCAs) 562 दशलक्ष डॉलर्सची वाढ होऊन ती 552.387 अब्ज डॉलर्सवर गेली. विशेष रेखाटन हक्क (SDRs) आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) मधील भारताच्या स्थितीमध्येही किरकोळ वाढ झाली आहे.

रुपयावर सततचा दबाव

परकीय चलन साठ्यात वाढ होऊनही, भारतीय रुपया अमेरिकन डॉलरसमोर मात्र दबावाखाली आहे. रुपया सध्या 95.95-96.00 च्या पातळीवर व्यवहार करत असून, या वर्षात रुपया सुमारे 5% ने घसरला आहे. पश्चिम आशियातील संकटामुळे कच्च्या तेलाच्या आंतरराष्ट्रीय किमती $100 प्रति बॅरल च्या वर गेल्या आहेत. भारताची सुमारे 90% तेल आयात असल्याने, याचा थेट परिणाम रुपयावर होत आहे आणि व्यापार तूट (Trade Deficit) वाढत आहे. वाढलेल्या सोन्याच्या साठ्यामध्ये किमतीतील वाढ हे देखील एक कारण आहे, केवळ नवीन गुंतवणूक नाही. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) रुपयाला आधार देण्यासाठी बाजारात मोठी हस्तक्षेप (Intervention) केला आहे, ज्यामुळे आरबीआयच्या प्रत्यक्ष वापरण्यायोग्य साठ्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

साठ्याच्या वाढीमागे जागतिक आव्हाने

सध्या भारताचा परकीय चलन साठा सुमारे 11 महिन्यांच्या आयातीसाठी पुरेसा आहे आणि तो देशाच्या GDP च्या सुमारे 3% आहे. हे प्रमाण ऐतिहासिकदृष्ट्या चांगले असले तरी, वाढत्या बाह्य गरजा आणि संभाव्य जागतिक आर्थिक मंदीच्या पार्श्वभूमीवर याकडे पाहिले पाहिजे. भारताची दरवर्षी $72 अब्ज ची सोन्याची आयात देखील डॉलर साठ्यावर दबाव आणते. भू-राजकीय तणाव (Geopolitical Tensions) आणि पुरवठा साखळीतील संभाव्य अडथळे यामुळे दीर्घकाळ चलनवाढ आणि देशाबाहेर पैसा जाण्याचा धोका वाढू शकतो, जो सध्याच्या साठ्याच्या पातळीपेक्षा जास्त असू शकतो.