Whalesbook
निर्देशांकातील वाढ आणि मुख्य कारणे
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) चा डिजिटल पेमेंट निर्देशांक (DPI) सप्टेंबर २०२५ मध्ये ५१६.७६ या विक्रमी पातळीवर पोहोचला आहे. हा मागील वर्षाच्या सप्टेंबर (४६५.३३) आणि या वर्षीच्या मार्च (४९३.२२) च्या तुलनेत लक्षणीय वाढ दर्शवतो. या वाढीचे मुख्य कारण म्हणजे पेमेंट परफॉर्मेंसमध्ये झालेली मोठी सुधारणा, ज्याचे निर्देशांकातील वजन ४५% आहे, तसेच पेमेंट एनॅबलर्समध्ये (ज्याचे वजन २५% आहे) झालेली मजबूत वाढ. युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) हे याचे प्रमुख आधारस्तंभ ठरले आहे. आर्थिक वर्ष २०२३-२४ मध्ये भारतातील डिजिटल पेमेंट व्यवहारांपैकी सुमारे ७०% व्यवहार UPI द्वारे झाले. २०२४ च्या मे महिन्यात UPI ने १४ अब्ज पेक्षा जास्त व्यवहार पूर्ण केले, ज्यामुळे ते जगातील सर्वात मोठे रिअल-टाइम पेमेंट सिस्टम बनले आहे.
डिजिटल क्रांती: सरकारी योजना आणि तंत्रज्ञानाचा संगम
भारताची ही डिजिटल पेमेंट क्रांती सरकारी योजना आणि तंत्रज्ञानाच्या नाविन्याचा एकत्रित परिणाम आहे. 'डिजिटल इंडिया' कार्यक्रम, जन धन योजना आणि BHIM ॲप सारख्या उपक्रमांनी डिजिटल आर्थिक समावेशनासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा आणि प्रोत्साहन दिले आहे. २०१६ च्या नोटाबंदीने रोख व्यवहारांकडून डिजिटलकडे वळण्यासाठी एक महत्त्वाचे उत्प्रेरक म्हणून काम केले. स्मार्टफोनचा वाढता वापर, ६५० दशलक्ष पेक्षा जास्त युजर्स आणि सुलभ इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी हे देखील महत्त्वाचे घटक आहेत.
फिनटेक मार्केटची भरारी
भारतातील फिनटेक मार्केट २०२५ पर्यंत १.५ ट्रिलियन डॉलर्स पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, ज्यात डिजिटल पेमेंटचा मोठा वाटा असेल. UPI हे जागतिक स्तरावर रिअल-टाइम रिटेल पेमेंट व्हॉल्यूममध्ये सुमारे ४९% योगदान देते. रिटेल डिजिटल पेमेंट्सची वाढ झपाट्याने झाली असून, आर्थिक वर्ष १८ मधील अंदाजे ३०० अब्ज डॉलर्स वरून आर्थिक वर्ष २४ मध्ये ३.६ ट्रिलियन डॉलर्स पर्यंत पोहोचली आहे.
धोके आणि आव्हाने: डिजिटल वेगातील धोके
डिजिटल पेमेंट इकोसिस्टमच्या या वेगाने होणाऱ्या विस्तारामुळे काही धोकेही निर्माण झाले आहेत. सायबरसुरक्षा धोके वाढत आहेत; २०२४ च्या पहिल्या सहामाहीत आर्थिक क्षेत्राला लक्ष्य करणाऱ्या फिशिंग हल्ल्यांमध्ये १७५% वाढ झाली. डिजिटल पेमेंटमधील फसवणुकीचे प्रमाण देखील वाढले आहे, प्रति १ लाख रुपयांच्या व्यवहारामागे सरासरी ₹१.४० रुपयांचे नुकसान होत आहे. डिजिटल ओळख व्यवस्थापन, मालवेअरचा धोका आणि क्लाउड-आधारित सिस्टीममधील असुरक्षितता ही प्रमुख सायबरसुरक्षा आव्हाने आहेत.
भविष्यातील वाटचाल
भारतीय डिजिटल पेमेंट क्षेत्रात सतत विकास आणि एकत्रीकरण अपेक्षित आहे. फिनटेक मार्केट २०२९ पर्यंत ४२१.४८ अब्ज डॉलर्स पर्यंत पोहोचेल असा अंदाज आहे. सुरुवातीच्या प्रचंड वाढीचे दर कदाचित स्थिर होऊ शकतात, परंतु व्यवहारांची प्रचंड संख्या आणि सूक्ष्म-खर्च (micro-spends) व ग्रामीण भागात होणारा वापर यामुळे विस्तार कायम राहील. RBI चे पेमेंट पायाभूत सुविधा सुधारण्यावर आणि सुरक्षित डिजिटल पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यावर असलेले लक्ष या परिवर्तनाला आणखी बळ देईल.