रुपया ऐतिहासिक नीचांकी पातळीवर! तेलाच्या दरवाढीने डॉलरसमोर मोठी घसरण

रुपया घसरण्याची मुख्य कारणं काय?

भारताची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर तेलाच्या आयातीवर अवलंबून आहे. ब्रेंट क्रूड तेलाच्या किमती $100 प्रति बॅरलच्या वर टिकून असल्याने रुपयावर सतत दबाव येत आहे. यामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेसमोर मोठी चिंता निर्माण झाली आहे.

तेलाच्या किमतींचा थेट परिणाम

आज, 4 मे 2026 रोजी, रुपया 94.95 या पातळीवर उघडला, जो मागील दिवसाच्या 94.91 पेक्षा किंचित कमी आहे. गेल्या आठ दिवसांत रुपया तब्बल 2% घसरला आहे. यामागे प्रमुख कारण म्हणजे ब्रेंट क्रूडची किंमत, जी सध्या $108 च्या आसपास आहे आणि काहीवेळा $120 पर्यंत पोहोचली होती. तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे देशाचा आयात खर्च वाढतो आणि चालू खात्यातील तूट (Current Account Deficit) वाढते. यामुळे तेल कंपन्या आणि चलन व्यावसायिकांकडून डॉलरची मागणी वाढते. गेल्या 12 महिन्यांत रुपया 12.07% नी घसरला आहे. व्यावसायिकांना 95.20-95.30 या रेंजमध्ये प्रतिकार (Resistance) अपेक्षित आहे.

जागतिक बाजारातील फरक आणि रुपयाची स्थिती

इतर उदयोन्मुख बाजारपेठांमधील (Emerging Market) चलनांच्या तुलनेत रुपयाची कामगिरी निराशाजनक आहे. ब्राझील आणि मेक्सिकोसारखे तेल निर्यातदार देश तेलाच्या वाढत्या किमतींचा सामना करण्यास अधिक सक्षम आहेत, कारण ते आयातीवर कमी अवलंबून आहेत. इतिहासात, तेलाच्या किमती वाढल्यावर रुपयामध्ये मोठी घसरण दिसून आली आहे. 2022 मध्ये आणि 2025 मधील तणावाच्या काळात जेव्हा क्रूड $120 च्या वर गेले होते, तेव्हा रुपयाने विक्रमी नीचांक गाठला होता. ऑक्टोबर 2024 मध्ये USD/INR चा दर 84.50 या विक्रमी उच्चांकावर पोहोचला होता आणि आता तो 95.33 च्या आसपास व्यवहार करत आहे.

अर्थव्यवस्थेवरील ताण

तेलाच्या वाढत्या किमतींचा परिणाम केवळ चलनावरच होत नाही, तर अर्थव्यवस्थेवरही होतो. क्रूड तेलाच्या प्रत्येक $10 च्या वाढीमुळे भारताची चालू खात्यातील तूट GDP च्या सुमारे 0.4% ने वाढते. FY27 साठी 2% GDP तुटीचा अंदाज आहे, त्यामुळे तेलाच्या किमती वाढल्यास अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. महागाईचा (Inflation) धोकाही वाढला आहे. S&P च्या अंदाजानुसार, जर तेलाच्या किमती वाढल्या तर FY27 मध्ये CPI महागाई 4.3% वरून 5.6% पर्यंत जाऊ शकते. GDP वाढीचा अंदाज 7.1% वरून 6.3% पर्यंत खाली येऊ शकतो, जर तेलाचा सरासरी भाव $130 प्रति बॅरल राहिला. सध्या CPI महागाई 3.40% आहे आणि वित्तीय तूट नियंत्रणात असली तरी, ऊर्जा खर्चावरील अवलंबित्व ही एक मोठी कमजोरी आहे.

RBI ची भूमिका

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) बाजारातील अत्यधिक अस्थिरता कमी करण्यासाठी सक्रियपणे हस्तक्षेप करत आहे. केंद्रीय बँक कोणत्याही विशिष्ट लक्ष्याशिवाय विनिमय दरातील (Exchange Rate) तीव्र चढउतार नियंत्रित करते. RBI ने यापूर्वी परकीय चलन डेरिव्हेटिव्ह्ज (Foreign Exchange Derivatives) नियमांमध्ये बदल केले होते, परंतु आता बँकांना हेजिंग (Hedging) सुलभ करण्यासाठी काही नियम शिथिल केले आहेत. यातून RBI बाजाराची स्थिती व्यवस्थापित करत असल्याचे दिसून येते, परंतु तेलाच्या वाढत्या किमती आणि जागतिक अनिश्चिततेमुळे येणारा दबावही त्यांना जाणवत आहे.

विश्लेषकांची चिंता

विश्लेषकांच्या मते, तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे रुपया कमकुवत होणे ही एक संरचनात्मक (Structural) कमजोरी दर्शवते. भारत आपल्या गरजेपैकी सुमारे 85% तेल आयात करतो, ज्यामुळे जागतिक पुरवठा आणि किमतीतील चढउतारांचा थेट परिणाम होतो. यामुळे पेमेंट बॅलन्सवर (Balance of Payments) ताण येतो, चालू खात्यातील तूट वाढते आणि डॉलरची मागणी वाढते. RBI हस्तक्षेप करून चलन स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करत असले तरी, वाढत्या आयात खर्चामुळे होणारे मूलभूत असंतुलन ते दूर करू शकत नाही. परकीय थेट गुंतवणूक (FDI) कमी होणे आणि पोर्टफोलिओ गुंतवणुकीचा (Portfolio Outflows) सततचा ओघ यामुळे भांडवली खात्यावर (Capital Account) अधिक चिंता आहे. उच्च तेलाच्या किमतींमुळे महागाई वाढल्यास, ग्राहक खर्च कमी होऊ शकतो आणि सबसिडीमुळे वित्तीय दबाव वाढू शकतो. आयटी, फार्मा आणि टेक्सटाईलसारखे निर्यात क्षेत्र रुपयाच्या घसरणीमुळे फायद्यात असले तरी, आयातीमुळे वाढणारी महागाई आणि देशांतर्गत मागणीतील घट ही व्यापक आर्थिक आव्हाने आहेत.

पुढील वाटचाल

पुढील काळात USD/INR जोडीत (Pair) अस्थिरता कायम राहण्याची अपेक्षा आहे. काही अंदाजांनुसार, रुपया या तिमाहीच्या अखेरीस 94.59 आणि 12 महिन्यांत 93.08 पर्यंत व्यवहार करू शकतो. तर, 2025 मध्ये USD/INR 84.00 ते 85.50 दरम्यान राहण्याची शक्यता आहे, आणि तेलाच्या किमती वाढल्यास तो आणखी वर जाऊ शकतो. ब्रेंट क्रूड तेलाच्या किमती $110.71 (तिमाही अखेर) आणि $124.51 (12 महिन्यांत) पर्यंत जाण्याचा अंदाज आहे. जागतिक भू-राजकीय घटना आणि त्याचा तेलाच्या पुरवठ्यावर होणारा परिणाम, तसेच RBI चे धोरण हे रुपयाच्या भविष्यातील दिशेवर महत्त्वाचे ठरतील.