भारतीय फॅमिली बिझनेस: विकासाच्या शिखरावर, पण तंत्रज्ञान आणि प्रशासनात 'गॅप' चिंतेची!

भारतीय फॅमिली बिझनेस: विकास आणि आव्हानांचे द्वंद्व

PwC च्या 12 व्या जागतिक फॅमिली बिझनेस सर्वेक्षणातून भारतीय कौटुंबिक कंपन्यांच्या भविष्यातील वाटचालीचे एक मिश्र चित्र समोर आले आहे. कंपन्यांमध्ये विकासाचा प्रचंड आत्मविश्वास असला तरी, तंत्रज्ञान स्वीकारणे आणि सुशासन (गव्हर्नन्स) यांसारख्या महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये त्यांना जागतिक स्तरावर आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे.

वाढीचा उत्साह शिगेला: आकडे काय सांगतात?

भारतीय फॅमिली बिझनेस कंपन्या सध्या विकासाच्या मार्गावर अत्यंत उत्साहात आहेत. सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की, 91% भारतीय कंपन्यांना त्यांच्या वाढीच्या शक्यतांबद्दल खूप आशादायक वाटते, जो जागतिक सरासरी 73% पेक्षा खूप जास्त आहे. हा उत्साह केवळ बोलण्यापुरता मर्यादित नाही; 55% भारतीय कंपन्या आक्रमक विस्तार योजना राबवण्यास सज्ज आहेत. या तुलनेत, जागतिक स्तरावर फक्त 16% कंपन्याच अशा आक्रमक योजनांवर काम करत आहेत. भारताची मजबूत देशांतर्गत मागणी आणि आर्थिक विकासाचा वेग (FY26/27 मध्ये 6.4% ते 7.4% जीडीपी वाढ अपेक्षित) या कंपन्यांच्या या आत्मविश्वासाला बळ देत आहे.

तंत्रज्ञान आणि प्रशासनातील मोठी दरी

कंपनी व्यवस्थापन डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) यांसारख्या तंत्रज्ञानाला महत्त्व देत असले तरी, प्रत्यक्षात त्याचा स्वीकार करताना सावध भूमिका घेतली जात आहे. 39% भारतीय कंपन्या तंत्रज्ञान आणि AI वर लक्ष केंद्रित करत आहेत, तर जागतिक स्तरावर हा आकडा 24% आहे. परंतु, नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारण्यात भारतीय कंपन्या 'अर्ली ॲडॉप्टर्स' (लवकर स्वीकारणाऱ्या) म्हणून केवळ 15% आहेत. याउलट, 24% भारतीय कंपन्या तंत्रज्ञान स्वीकारताना 'सावध' (Cautious) किंवा 'निवडक' (Selective) भूमिका घेत आहेत, जे जागतिक स्तरावरील 8% च्या तुलनेत लक्षणीय आहे. तंत्रज्ञान स्वीकारण्यातील हा विलंब कंपन्यांना भविष्यात स्पर्धेत मागे टाकू शकतो.

प्रशासनाच्या (गव्हर्नन्स) बाबतीतही चिंताजनक चित्र आहे. 52% भारतीय फॅमिली बिझनेस कंपन्यांमध्ये बोर्ड ऑफ डायरेक्टर्समध्ये विविध उद्योगांतील तज्ञांचा समावेश नाही, तर जागतिक स्तरावर हा आकडा 29% आहे. तसेच, 42% कंपन्यांच्या बोर्डमध्ये एकही महिला सदस्य नाही, जी जागतिक सरासरी 32% पेक्षा जास्त आहे. बोर्डमध्ये योग्य विविधतेचा अभाव असल्याने, तंत्रज्ञानातील गुंतवणुकीचे निर्णय घेताना किंवा डिजिटल जोखमींचे व्यवस्थापन करताना कंपन्यांना अडचणी येऊ शकतात.

वारसा हक्काचे (Succession Planning) प्रश्नचिन्ह

नेतृत्व बदलाची (सक्सेशन प्लॅनिंग) योजना ही आणखी एक मोठी डोकेदुखी आहे. 36% भारतीय फॅमिली बिझनेस कंपन्यांकडे नेतृत्वाची स्पष्ट योजना नाही, जी जागतिक सरासरी 28% पेक्षा जास्त आहे. अनेकदा, कुटुंबातील ज्येष्ठ सदस्य सत्ता सोडण्यास तयार नसतात, हे 52% कंपन्यांमध्ये वारसा हक्काच्या प्रक्रियेत अडथळा आणते. यामुळे, 21% कंपन्यांमध्ये नेतृत्व बदलण्याची प्रक्रिया लांबत चालली आहे, जे जागतिक आकडेवारीच्या दुप्पट आहे. कौटुंबिक परंपरेमुळे आणि प्रशासनातील अनौपचारिक पद्धतींमुळे या महत्त्वाच्या निर्णयात विलंब होतो, ज्यामुळे भविष्यातील कामांवर परिणाम होतो.

भविष्यातील आव्हाने आणि संधी

भारतीय फॅमिली बिझनेस कंपन्यांचा वाढीचा आत्मविश्वास जरी मोठा असला, तरी तंत्रज्ञान आणि प्रशासनातील या संरचनात्मक उणिवा त्यांच्या दीर्घकालीन यशासाठी गंभीर धोका निर्माण करू शकतात. केवळ 'उत्कृष्ट' आर्थिक वाढीवर अवलंबून राहता येणार नाही, तर डिजिटल युगात टिकून राहण्यासाठी आणि स्पर्धात्मकता वाढवण्यासाठी कंपन्यांना तंत्रज्ञान स्वीकारण्याची गती वाढवावी लागेल आणि प्रशासकीय संरचना अधिक मजबूत कराव्या लागतील. येत्या काळात, कंपन्यांना 'इंटेलिजन्स-लेड डिसिजन मेकिंग' (माहिती-आधारित निर्णय प्रक्रिया) आणि सुनियोजित जोखीम व्यवस्थापनावर (Structured Risk Management) लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून ते भारताच्या आर्थिक विकासाचा पुरेपूर फायदा घेऊ शकतील आणि जागतिक स्तरावर आपली छाप सोडू शकतील.