भारतीय शेअर बाजारात मोठा बदल! डोमेस्टिक फंडांचा दबदबा वाढला, परदेशी गुंतवणूकदार १५ वर्षांनंतर सर्वात कमी

देशांतर्गत फंडांचा रेकॉर्ड उच्चांक

नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या कंपन्यांमध्ये डोमेस्टिक म्युच्युअल फंड्सचा (MFs) वाटा आता रेकॉर्ड 11.46% झाला आहे. सलग अकराव्या तिमाहीत ही वाढ SIPs (Systematic Investment Plans) द्वारे होणाऱ्या स्थिर इनफ्लोमुळे (inflows) शक्य झाली आहे. एकूण डोमेस्टिक इन्स्टिट्यूशनल इन्वेस्टर्स (DIIs) म्हणजे MF, बँका आणि विमा कंपन्यांचा संयुक्त मालकी हक्क 19.24% पर्यंत पोहोचला आहे, जो एक नवा उच्चांक आहे. मार्च २०२६ मध्ये संपलेल्या तिमाहीत DIIs ने तब्बल ₹2.51 ट्रिलियनची निव्वळ गुंतवणूक केली आहे. या वाढत्या देशांतर्गत भांडवलामुळे बाजारात स्थिरता येत असून परदेशी पैशांवरील अवलंबित्व कमी होत आहे.

परदेशी गुंतवणूकदार बाजारातून बाहेर

दुसरीकडे, परदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदार (FIIs) भारतीय बाजारातून सातत्याने पैसे काढून घेत आहेत. ३१ मार्च २०२६ पर्यंत त्यांचा बाजारातील वाटा घसरून 14 वर्षांतील नीचांकी पातळी 16.13% वर आला आहे. या तिमाहीत FIIs ने ₹1.31 ट्रिलियन इतकी निव्वळ रक्कम बाजारातून बाहेर काढली, ज्यात ₹1.41 ट्रिलियन केवळ सेकंडरी मार्केटमधून (secondary market) होते. जागतिक व्याजदर वाढणे, अमेरिकन डॉलरची मजबूती, अमेरिका-इराण संघर्षामुळे कच्च्या तेलाच्या किमतीतील अस्थिरता यांसारख्या भू-राजकीय तणावामुळे आणि भारतीय बाजारातील जास्त व्हॅल्युएशनमुळे (valuation) परदेशी गुंतवणूकदार सावध झाले आहेत.

मालकी संरचनेत मोठे बदल

भारतीय कंपन्यांच्या मालकी संरचनेतही मोठे बदल होत आहेत. प्रमोटर्सचा (Promoters) वाटा ३१ मार्च २०२६ पर्यंत घसरून 9 वर्षांतील नीचांकी पातळी 40.58% वर आला आहे. कर्जाची परतफेड करणे, आर्थिक नियोजन आणि नवीन व्यवसायांमध्ये गुंतवणूक करणे यांसारख्या कारणांमुळे प्रमोटर्सने विक्री केली आहे. वैयक्तिक गुंतवणूकदारांचा (retail and High Net Worth Individuals) एकूण वाटाही 5 वर्षांतील नीचांकी 9.11% पर्यंत खाली आला आहे. या तिमाहीत त्यांनी ₹13,134 कोटी निव्वळ विक्री केली. तरीही, २०२५ च्या मध्यापासून काही वैयक्तिक गुंतवणूकदार मिड- आणि स्मॉल-कॅप स्टॉक्समध्ये (mid- and small-cap stocks) निवडक खरेदी करताना दिसले.

सेक्टर शिफ्ट आणि जागतिक तुलना

संस्थात्मक गुंतवणूकदारांनी सेक्टरमध्येही (sector) आपले पोर्टफोलिओ बदलले आहेत. देशांतर्गत संस्थात्मक गुंतवणूकदारांनी हेल्थकेअरमध्ये (Healthcare) गुंतवणूक वाढवली, तर माहिती तंत्रज्ञान (Information Technology) सेक्टरमधून पैसे काढले. याउलट, परदेशी गुंतवणूकदारांनी कमोडिटीज (Commodities) सेक्टरला प्राधान्य दिले आणि फायनान्शियल सर्विसेस (Financial Services) मध्ये गुंतवणूक कमी केली. भारताचा हा देशांतर्गत भांडवल वाढण्याचा आणि परदेशी गुंतवणूक कमी होण्याचा ट्रेंड इतर उदयोन्मुख बाजारांशी (emerging markets) मिळताजुळता असला तरी, येथील उच्च व्हॅल्युएशन (valuations) परदेशी गुंतवणूकदारांसाठी चिंतेचे कारण बनले आहे. २०१५ मध्ये भारतीय बाजाराने इतर उदयोन्मुख बाजारांच्या तुलनेत कमी कामगिरी केली, याचे कारण रुपयाचे अवमूल्यन (currency weakness) आणि परदेशी गुंतवणुकीचा अभाव हे होते. मात्र, यातील काही करेक्शननंतर (corrections) भारताची मजबूत ग्रोथ स्टोरी (growth story) आणि सुधारलेली व्हॅल्युएशन (moderating valuations) पुनरागमनासाठी (rebound) संधी देऊ शकतात, असे विश्लेषकांचे मत आहे.

देशांतर्गत वर्चस्वाबद्दल चिंता

देशांतर्गत भांडवलाच्या वाढीमुळे एक गुंतागुंतीचे चित्र निर्माण झाले आहे. यामुळे बाजारात स्थिरता येत असली तरी, केवळ MF वर जास्त अवलंबून राहिल्यास धोका वाढू शकतो आणि 'हर्ड बिहेवियर'ला (herd behavior) प्रोत्साहन मिळू शकते, विशेषतः जर किरकोळ गुंतवणूकदारांच्या (retail sentiment) भावनांचा प्रभाव वाढला तर. एकीकडे वैयक्तिक गुंतवणूकदार शेअर्स विकत आहेत आणि दुसरीकडे MF खरेदी करत आहेत, यावरून एकूण गुंतवणूकदारांचा आत्मविश्वास कमी होत असल्याचे दिसून येते. प्रमोटर्सची विक्री (कर्ज कमी करण्यासाठी सुद्धा) भविष्यातील वाढीबद्दल दीर्घकालीन आत्मविश्वासाचा अभाव दर्शवू शकते. भारतीय शेअर्स अजूनही अनेक जागतिक प्रतिस्पर्धकांच्या तुलनेत प्रीमियमवर (premium) ट्रेड करत आहेत, जी जागतिक अनिश्चितता आणि विकसित बाजारांना प्राधान्य देणाऱ्या AI कॅपिटलच्या (AI capital) काळात अधिक चिंताजनक आहे. रुपयाचे अवमूल्यन (currency depreciation) हा देखील एक सातत्यपूर्ण धोका आहे, जो परदेशी गुंतवणूकदारांसाठी डॉलर्समधील परतावा कमी करतो.

बाजाराचा दृष्टिकोन मिश्र

विश्लेषकांचे म्हणणे आहे की, FIIs चे पैसे बाहेर जाणे हे जागतिक बदलांचे प्रतिबिंब असले तरी, भारताची मूलभूत वाढ (fundamental growth) मजबूत आहे. जीडीपी (GDP) आउटलूक, लोकसंख्याशास्त्र (demographics) आणि सुधारणा (reforms) यांमुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेला पाठिंबा मिळतोय. काही विश्लेषकांना अपेक्षा आहे की, जागतिक लिक्विडिटी (global liquidity) सुधारल्यानंतर २०२५ च्या उत्तरार्धात किंवा २०२६ च्या सुरुवातीला परदेशी गुंतवणूकदार पुन्हा सकारात्मक होऊ शकतात, जरी त्यांचे इनफ्लो (inflows) मध्यम राहण्याची शक्यता आहे. SIPs द्वारे येणारे देशांतर्गत इनफ्लो (domestic inflows) बाजाराला मजबूत आधार देत राहतील अशी अपेक्षा आहे.