देशातील प्रमुख जलाशयांमधील पाणीसाठ्यात मोठी घट झाली असून, यंदा **15%** कमी मान्सूनमुळे पातळी गेल्या वर्षीपेक्षा **36%** खाली आली आहे. विशेषतः दक्षिण भारतात परिस्थिती गंभीर असून, तेथील जलाशयांमध्ये केवळ **30%** पाणी शिल्लक आहे. यामुळे वीज उत्पादन, सिंचन आणि औद्योगिक उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
Detailed Coverage
जलाशयांमधील पाणीसाठा तळ गाठला
भारतात सध्या पाण्याची तीव्र टंचाई जाणवत आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या (Central Water Commission) अहवालानुसार, देशभरातील 166 प्रमुख जलाशयांमधील उपलब्ध पाणीसाठा 70.432 अब्ज घनमीटर इतका आहे, जो त्यांच्या एकूण क्षमतेच्या केवळ 38.37% आहे. मागील वर्षाच्या याच कालावधीच्या तुलनेत हा साठा 36% कमी असून, दशकाच्या सरासरीपेक्षाही खाली आहे.
मान्सूनचे अनियमित वितरण
या पाणीटंचाईचे मुख्य कारण म्हणजे मान्सूनचे अनियमित वितरण. 1 जून ते 25 जुलै या कालावधीत देशभरात सरासरीपेक्षा 15% कमी पाऊस झाला आहे. जुलैच्या तिसऱ्या आठवड्यात मध्य आणि वायव्य भारतात काहीसा दिलासा मिळाला असला तरी, दक्षिण द्वीपकल्पीय प्रदेशात 26% पावसाची तूट कायम आहे. यामुळे अनेक महत्त्वाच्या पाणलोट क्षेत्रांमध्ये जलाशये भरण्यासाठी पुरेसा पाणीसाठा जमा झालेला नाही.
दक्षिण भारतावर सर्वाधिक परिणाम
सध्या दक्षिण भारत या समस्येने सर्वाधिक ग्रासलेला आहे. येथील 47 प्रमुख जलाशयांमध्ये क्षमतेच्या तुलनेत केवळ 30.26% पाणी शिल्लक आहे, जे या वेळेसाठी सामान्य असलेल्या 44.18% च्या पातळीपेक्षा खूपच कमी आहे. तेलंगणामध्ये जलाशयांमधील पाणीसाठा सामान्य पातळीपेक्षा 57% ने कमी नोंदवला गेला आहे. कर्नाटक, केरळ आणि तामिळनाडू या राज्यांमध्येही पाण्याची उपलब्धता चिंताजनक आहे.
औद्योगिक आणि कृषी क्षेत्रावर धोक्याची घंटा
या पाणीटंचाईचे विविध क्षेत्रांवर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. जलविद्युत निर्मितीवर (Hydroelectric power generation) मोठा परिणाम होऊ शकतो. तसेच, कापड प्रक्रिया (textile processing), कागद निर्मिती (paper manufacturing) आणि औष्णिक वीज प्रकल्प (thermal power plants) यांसारख्या पाणी-केंद्रित उद्योगांना वाढत्या खर्चाचा किंवा पाणी पुरवठ्यात कपातीचा सामना करावा लागू शकतो. सर्वात जास्त धोका कृषी क्षेत्राला आहे, कारण सिंचनासाठी पाणी उपलब्ध नसल्याने पीक चक्रावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
गुंतवणूकदारांसाठी लक्ष ठेवण्यासारखे मुद्दे
सध्या 54 जलाशय त्यांच्या सामान्य पाणी पातळीच्या 80% पेक्षा कमी किंवा त्याहून कमी पातळीवर काम करत आहेत, तर 22 जलाशयांमध्ये नेहमीच्या तुलनेत अर्ध्याहून कमी पाणी आहे. श्रीशैलम (Srisailam), नागार्जुन सागर (Nagarjuna Sagar) आणि तुंगभद्रा (Tungabhadra) यांसारखे महत्त्वाचे प्रकल्प सध्या तणावाखाली आहेत. गुंतवणूकदारांनी केंद्रीय जल आयोगाकडून येणाऱ्या पावसाचे अंदाज आणि जलाशयांमधील पाणी पातळीच्या पुढील अपडेट्सवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे, कारण यावरून परिस्थिती सुधारेल की आणखी बिकट होईल हे ठरेल. औद्योगिक आणि कृषी वापरासाठी पाण्याचे व्यवस्थापन कसे केले जाते, हे आगामी काळात आर्थिक नुकसानीची तीव्रता कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरेल.