ब्रिक्स (BRICS) देशांसाठी स्वतंत्र चलनाच्या प्रस्तावाला भारताने स्पष्ट नकार दिला आहे. त्याऐवजी, भारत आता UPI आणि CBDC सारख्या डिजिटल पेमेंट सिस्टीमला प्रोत्साहन देणार असून, यामुळे डॉलरवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होणार आहे.
येत्या १२-१३ सप्टेंबर २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे होणाऱ्या १८ व्या ब्रिक्स शिखर परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर, भारताने आपली आर्थिक भूमिका स्पष्ट केली आहे. ब्रिक्ससाठी एक सामायिक चलन (Unified Currency) आणण्याच्या प्रस्तावाला भारताने विरोध केला असून, त्याऐवजी व्यावहारिक मार्ग स्वीकारण्यावर भर दिला आहे. भारत आता सेंट्रल बँक डिजिटल करन्सी (CBDC) आणि आपल्या यशस्वी 'युनिफाइड पेमेंट इंटरफेस' (UPI) सारख्या प्रणालींना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एकमेकांशी जोडण्यावर (Interoperability) काम करत आहे.
डिजिटल व्यवहारांकडे भारताचा कल
भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) या उपक्रमाचे नेतृत्व करत आहे. डिजिटल पेमेंट आणि CBDC चा वापर करून स्थानिक चलनात व्यापार करणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. यामुळे केवळ व्यापाराचा वेग वाढणार नाही, तर व्यवहारांचा खर्चही कमी होईल. सध्याच्या बँकिंग प्रणालीत डॉलरवर जे अवलंबित्व आहे, ते कमी करून भारत आपली आर्थिक स्वायत्तता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहे.
या धोरणामुळे भारताला चीनच्या रेनमिन्बीवर (Renminbi) अवलंबून राहण्याची गरज पडणार नाही. सर्व नवीन पेमेंट मार्ग हे पारदर्शक जागतिक मानकांचे पालन करतील, याची खात्री भारत देत आहे.
आर्थिक आव्हाने आणि रुपयाची अस्थिरता
डिजिटल पेमेंट सिस्टीममुळे व्यापारातील तांत्रिक अडथळे दूर होतील, तरीही देशाची व्यापक आर्थिक आव्हाने कायम आहेत. विशेषतः खनिज तेल आणि कच्च्या मालाच्या आयातीमुळे भारताची व्यापार तूट (Trade Deficit) कायम आहे. यामुळे रुपयाच्या मूल्यात होणारी चढ-उतार सुरूच राहण्याची शक्यता आहे. २०२६ च्या उत्तरार्धात USD/INR चा दर ९३ ते ९८ च्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज वर्तवला जात आहे. गुंतवणूकदारांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की डिजिटल पेमेंट सिस्टीम व्यापार सुलभ करेल, परंतु चलन विनिमय जोखीम (Exchange Rate Risk) पूर्णपणे दूर करू शकणार नाही.
अंमलबजावणीवर सर्वांचे लक्ष
या प्रकल्पाचे यश त्याच्या तांत्रिक आणि नियामक निकषांवर अवलंबून आहे. सुरक्षा प्रोटोकॉल आणि एआय-आधारित फ्रॉड रोखणे ही मोठी आव्हाने असतील. आगामी शिखर परिषदेत याच्या पायलट प्रोजेक्ट्सबद्दलच्या घोषणेकडे जागतिक बाजाराचे लक्ष लागले आहे.