लडाखमधील Upshi येथे भारताने सिमेंटचा वापर न करता 'रॉक चेक डॅम' उभारला आहे. या पायलट प्रोजेक्टच्या यशानंतर, आता ३६ नवीन धरणांच्या उभारणीसाठी **₹56 कोटींचा** प्रस्ताव केंद्र सरकारकडे पाठवण्यात आला आहे.
शेतीला पाणी, खर्च कमी
लडाखमधील Upshi येथे सिंधु नदीवर बांधलेला हा देशातील पहिला रॉक-फिल चेक डॅम असून, सिमेंटऐवजी स्थानिक दगडांचा वापर करून हे बांधकाम करण्यात आले आहे. यामुळे नदीच्या पाण्याची पातळी १० फुटांनी वाढली असून, याचा थेट फायदा इगु-फेय (Igoo-Phey) सिंचन कालव्याला झाला आहे. या उपक्रमासाठी सुमारे १८० मेट्रिक टन स्थानिक दगडांचा वापर करण्यात आला आहे, ज्यामुळे दुर्गम भागात सिमेंट वाहून नेण्याचा मोठा खर्च वाचला आहे.
३६ नवीन धरणांचा मास्टर प्लॅन
'सिंधू जल समृद्धी अभियान' अंतर्गत आता लडाख प्रशासनाने ३६ नवीन चेक डॅम बांधण्याचा प्रस्ताव मांडला आहे. यात लेह जिल्ह्यात ७ तर कारगिल जिल्ह्यात २९ धरणांचा समावेश आहे. या संपूर्ण प्रकल्पासाठी ₹56 कोटींचा निधी अपेक्षित असून, सध्या हा प्रस्ताव केंद्रीय जलशक्ती मंत्रालयाकडे (Union Ministry of Jal Shakti) मंजुरीसाठी प्रलंबित आहे. हा प्रकल्प 'प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजने'च्या अंतर्गत राबवण्याची शक्यता आहे.
धोरणात्मक महत्व आणि आव्हाने
हा प्रकल्प केवळ कृषी विकासासाठीच नाही, तर भारताच्या पाणी व्यवस्थापन धोरणासाठीही अत्यंत महत्त्वाचा आहे. विशेषतः 'सिंधू पाणी करार' (Indus Waters Treaty) आणि सीमेवरील पाण्याचा वापर या दृष्टीने या प्रकल्पाकडे पाहिले जात आहे. मात्र, अतिउंच भागात आणि प्रतिकूल हवामानात या रॉक-फिल स्ट्रक्चर्सची दीर्घकालीन टिकण्याची क्षमता कशी असेल, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.