आर्थिक वर्ष २०२७ च्या पहिल्या तिमाहीत टियर-2 आणि टियर-3 शहरांमधील नोकरीच्या संधी मेट्रो शहरांपेक्षा वेगाने वाढल्या आहेत, ज्यात Gen Z अर्जदारांचा कल सर्वाधिक दिसून येत आहे. क्विक कॉमर्स आणि मॅन्युफॅक्चरिंगसारखे क्षेत्र या विस्ताराला हातभार लावत असताना, ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स (GCCs) ला AI टॅलेंटची कमतरता आणि उत्पादकतेतील (productivity) घट यांसारख्या गंभीर धोक्यांचा सामना करावा लागत आहे, ज्यामुळे कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्यांमध्ये (upskilling) तातडीने सुधारणा करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
नोकरी बाजारात भौगोलिक बदल
भारतातील नोकरी बाजार एका मोठ्या भौगोलिक बदलातून जात आहे. पारंपरिक महानगरांच्या पलीकडे नोकरीच्या संधी वेगाने विस्तारत आहेत. 'भारत@79' अहवालानुसार, आर्थिक वर्ष २०२७ च्या पहिल्या तिमाहीत टियर-3 शहरांमध्ये नोकरीच्या पोस्टिंगमध्ये वर्षागणिक 30.6% वाढ झाली आहे. टियर-2 शहरांमध्ये 16.1% वाढ नोंदवली गेली, जी टियर-1 शहरांमधील 7.3% वाढीच्या तुलनेत लक्षणीय आहे.
लहान शहरांमध्ये रोजगाराचा वाढता आलेख
या बदलाचे मुख्य कारण व्यवसायांचे विकेंद्रीकरण आहे. गुवाहाटीसारखी शहरे 48.4% नोकरी मागणी वाढीसह आघाडीवर आहेत. वाराणसी आणि डेहराडूनसारखी शहरेही अनुक्रमे 41.7% आणि 28.5% वाढीसह उच्च-वाढीची बाजारपेठ म्हणून उदयास आली आहेत. क्विक कॉमर्स, सप्लाय चेन मॅनेजमेंट आणि मॅन्युफॅक्चरिंगमधील भूमिकेसाठी मजबूत मागणीमुळे भौतिक आणि कार्यान्वयन अर्थव्यवस्थेची (operational economy) कामगिरी या वाढीस कारणीभूत ठरत आहे.
Gen Z चा वाढता प्रभाव
या नवीन नोकरभरतीमध्ये Gen Z तरुण पिढीचे प्रमाण सर्वाधिक आहे, जे पहिल्या तिमाहीत एकूण नोकरी अर्जांपैकी 72.9% होते. विशेषतः टियर-2 बाजारांमध्ये त्यांचा उच्च सहभाग दर्शवतो की तरुण कार्यबल मोठ्या शहरांच्या बाहेर संधी शोधण्यास अधिक उत्सुक आहे.
GCCs समोरील आव्हाने
लहान शहरांमधील विस्तारामुळे आर्थिक आधार वाढत असला तरी, कॉर्पोरेट क्षेत्राला उच्च-मूल्याच्या भूमिकांमध्ये (high-value roles) विशिष्ट आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. PwC इंडिया आणि FICCI च्या अहवालानुसार, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या (AI) युगात ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स (GCCs) ना जटिल परिस्थितीला तोंड द्यावे लागत आहे. जवळजवळ 90% GCC नेत्यांना २०३० पर्यंत जागतिक स्पर्धात्मकता टिकवून ठेवण्याचा विश्वास आहे, परंतु त्यांना टॅलेंट आणि कौशल्यातील तफावत (skill gaps) संबंधित महत्त्वपूर्ण धोके ओळखले आहेत.
उत्पादकता आणि गुंतवणुकीचे आव्हान
GCCs साठी एक प्रमुख चिंता म्हणजे सध्याच्या उत्पादकतेतील (productivity) घट. नवीन कर्मचाऱ्यांना पूर्णपणे कार्यरत होण्यासाठी सरासरी 8.69 महिने लागतात. उत्पादकतेतील या विलंबाचा प्रकल्प वेळापत्रक आणि एकूण कार्यान्वयन कार्यक्षमतेवर (operational efficiency) परिणाम होतो. याशिवाय, कर्मचाऱ्यांच्या विकासासाठी सध्याचे बजेट वाटप (operating budgets च्या 3% ते 5%) अपुरे असल्याचे नेत्यांनी नमूद केले आहे. AI आणि डोमेन-विशिष्ट कौशल्य तफावत दूर करण्यासाठी, उद्योगातील नेत्यांचा अंदाज आहे की बजेटमध्ये किमान 6% ते 8% पर्यंत वाढ करणे आवश्यक आहे. 90% पेक्षा जास्त सेंटर्समध्ये नेतृत्वातील 40% पेक्षा कमी लोकांना धोरणात्मक निर्णयांसाठी पुरेसे AI ज्ञान (AI literacy) असल्याचे नोंदवले आहे, ज्यामुळे कार्यबलाला यशस्वीरित्या अपस्किल (upskill) करण्याची क्षमता या क्षेत्राच्या दीर्घकालीन मूल्यासाठी आणि वाढीसाठी महत्त्वपूर्ण ठरेल.