Whalesbook
या निर्यातीतील एकूण स्थिरतेमागे अमेरिकेसारख्या प्रमुख बाजारपेठेत झालेली मोठी घसरण लपलेली आहे. खरेतर, ही स्थिरता निर्यातदारांच्या धोरणात्मक बदलांचे आणि भौगोलिक विविधीकरणाचे (Diversification) उत्तम उदाहरण आहे.
एप्रिल २०२५ ते जानेवारी २०२६ या कालावधीत भारताची Gems & Jewellery Exports $23.19 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली, जी मागील वर्षाच्या तुलनेत डॉलरमध्ये 0.64% ने कमी आहे. मात्र, भारतीय रुपयाच्या तुलनेत ही वाढ 3.57% अधिक आहे.
यातील चिंतेची बाब म्हणजे, भारताचा सर्वात मोठा निर्यात बाजार असलेल्या अमेरिकेकडून होणारी निर्यात तब्बल 45% ने घसरली. वाढलेले टॅरिफ्स (Tariffs) आणि किमतींमधील तफावत यामुळे हिरे आणि उच्च किमतीचे दागिने यांवर याचा मोठा परिणाम झाला. मात्र, निर्यातदारांनी इतर बाजारपेठांमध्ये लक्ष केंद्रित केले. संयुक्त अरब अमिराती (UAE) कडे निर्यात 23.7% ने वाढली, तर हाँगकाँगमध्ये 33.5% ची वाढ दिसून आली. ऑस्ट्रेलिया आणि फ्रान्समध्येही निर्यातीने 36% पेक्षा जास्त झेप घेतली. बेल्जियम, थायलंड आणि इस्रायल सारख्या देशांनीही दुहेरी अंकी वाढ नोंदवली.
उत्पादनानुसार कामगिरी: हिरे दबावात, दागिने तेजीत
उत्पादन श्रेणीनुसार पाहिल्यास, कट आणि पॉलिश केलेल्या हिऱ्यांच्या (Cut and Polished Diamonds) निर्यातीत 7.46% ची घट होऊन ती $9.97 अब्ज डॉलर्सवर आली. अमेरिका आणि चीनसारख्या प्रमुख बाजारपेठांमधील मागणीतील घट, खरेदीदारांची सावध भूमिका आणि लॅब-ग्रोन डायमंड्सकडून (LGDs) वाढते आव्हान यामुळे हे घडले.
लॅब-ग्रोन डायमंड्सच्या क्षेत्रातही मूल्यामध्ये 9.73% ची घट होऊन ते $923.62 दशलक्ष डॉलर्सवर आले. जागतिक स्तरावर अतिरिक्त पुरवठा आणि तीव्र स्पर्धेमुळे त्यांच्या किमतीत मोठी घसरण झाली आहे. या किमतीतील घसरणीमुळे ग्राहकांचा सिंथेटिक रत्नांवरील विश्वास कमी झाला असून, नैसर्गिक हिऱ्यांकडे अधिक कल दिसून येत आहे.
याउलट, दागिन्यांच्या (Jewellery) विभागात चांगलीच लवचिकता (Resilience) दिसून आली. सोन्याच्या दागिन्यांची (Gold Jewellery) एकूण निर्यात 5.53% ने वाढून $9.71 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली. यात स्टडेड गोल्ड ज्वेलरीचा (Studded Gold Jewellery) मोठा वाटा आहे. साध्या सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये (Plain Gold Jewellery) मात्र किंचित वाढ दिसली, कारण मार्च २०२५ पर्यंत सोन्याची किंमत सुमारे $2,910.32 प्रति औंस पर्यंत वाढल्याने मागणीवर परिणाम झाला.
चांदीच्या दागिन्यांच्या (Silver Jewellery) निर्यातीत तब्बल 51.21% ची लक्षणीय वाढ होऊन ती $1.28 अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चांगली मागणी आणि सोन्याच्या तुलनेत 'परवडणारे लक्झरी' (Affordable Luxury) म्हणून याला मिळालेली पसंती यामागे कारणीभूत आहे. प्लॅटिनम दागिन्यांनीही (Platinum Jewellery) 49.09% ची वाढ नोंदवत $215.15 दशलक्ष डॉलर्सचा टप्पा गाठला.
बाजारातील विश्लेषण आणि व्यापारी धोरणे
जागतिक हिरा निर्यातीत 18.4% वाटा असलेल्या भारताची स्थिती सध्या आव्हानात्मक आहे. २०২৪ मध्ये जागतिक हिरा निर्यात मागील वर्षाच्या तुलनेत सुमारे 28% ने कमी झाली. अमेरिकेतील आयातही लक्षणीयरीत्या घटली. चीन आणि भारतातील अतिरिक्त उत्पादनामुळे लॅब-ग्रोन हिऱ्यांच्या किमतीत मोठी घसरण झाली आहे; २०२३ मध्ये या किमती 58% पेक्षा जास्त खाली आल्या.
हिऱ्यांवरील या दबावाच्या तुलनेत, चांदीच्या दागिन्यांची उत्तम कामगिरी दिसून येत आहे, ज्याचा औद्योगिक वापर (सौर पॅनेल, EVs) आणि परवडणारे लक्झरी म्हणून फायदा होत आहे. एकंदरीत, लक्झरी मार्केटमध्ये सुधारणा दिसत असून, अमेरिकेतील ग्राहकांची मागणी टिकून आहे.
भारत आणि अमेरिका यांच्यातील प्रस्तावित व्यापार चौकटीतून (Trade Framework) रत्न आणि दागिन्यांच्या निर्यातीला चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे. यानुसार दागिन्यांवर 18% आयात शुल्क (Tariff) आणि हिरे व रंगीत रत्नांवर (Coloured Gemstones) शून्य शुल्क (Zero Duty) लागू होऊ शकते. यामुळे निर्यातीत वार्षिक $3 अब्ज डॉलर्सची वाढ होण्याची शक्यता आहे.
भविष्यातील आव्हाने आणि संधी
या स्थिर आकडेवारीमागे काही धोकेही आहेत. काही मोजक्या बाजारपेठांवर जास्त अवलंबून राहिल्यास भविष्यात त्या देशांच्या व्यापार धोरणांमध्ये बदल झाल्यास किंवा आर्थिक मंदी आल्यास त्याचा फटका बसू शकतो. लॅब-ग्रोन हिऱ्यांच्या किमतीतील प्रचंड घसरण इन्व्हेंटरीचे (Inventory) मूल्यांकन कमी करू शकते आणि नफ्यावर परिणाम करू शकते. जागतिक लक्झरी मार्केटवर अजूनही आर्थिक अनिश्चिततेचे सावट आहे, ज्यामुळे भविष्यातील मागणीवर प्रश्नचिन्ह आहे.
याशिवाय, अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत रुपयाचे अवमूल्यन (Depreciation) निर्यातदारांसाठी फायदेशीर असले तरी, आयातित कच्च्या मालाची किंमत वाढवते आणि भांडवली बाहेर पडण्यास (Capital Outflows) कारणीभूत ठरू शकते. अमेरिकेच्या भूतकाळातील धोरणात्मक निर्णयांनी व्यापार प्रवाहावर अचानक परिणाम होण्याची शक्यता दर्शविली आहे.
भारताच्या रत्न आणि दागिन्यांच्या निर्यातीचे भविष्य भारत-अमेरिका व्यापार चौकटीच्या यशस्वी अंमलबजावणीवर आणि देशांतर्गत सुधारणांवर अवलंबून असेल. व्यवसाय सुलभता (Ease of Doing Business), सीमाशुल्क कार्यक्षमता (Customs Efficiency) आणि वित्तपुरवठा (Access to Finance) सुधारणाऱ्या उपायांमुळे व्यवहार खर्च कमी होण्याची अपेक्षा आहे. उद्योग क्षेत्रातील तज्ञांना आशा आहे की या एकत्रित प्रयत्नांमुळे आणि नवीन बाजारपेठांच्या शोधाने आर्थिक वर्ष २०२७ (FY27) पर्यंत निर्यात वाढण्यास मदत होईल आणि २०४७ पर्यंत $100 अब्ज डॉलर्सची निर्यात करण्याचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट गाठता येईल.