Whalesbook
परकीय चलन साठ्यातील 'जुने' पण 'नवीन' चित्र
भारताच्या परकीय चलन साठ्यात (Forex Reserves) एप्रिल ते डिसेंबर 2025 या काळात $19.4 अब्ज डॉलर्सची नाममात्र वाढ दिसली. मात्र, या आकड्यामागे एक वेगळीच कहाणी आहे. ही वाढ प्रत्यक्षात देशाच्या आर्थिक व्यवहारांमधून आलेली नसून, केवळ जागतिक बाजारातील मालमत्तांच्या वाढलेल्या किमतींमुळे (Valuation Gains) झाली आहे.
मूल्यांकनाचा 'जादुई' खेळ
या काळात $50.2 अब्ज डॉलर्सचे मूल्यांकनाचे फायदे झाले, जे मागील वर्षीच्या $3.1 अब्ज डॉलर्सच्या तुलनेत खूप मोठे आहेत. सोन्याच्या वाढत्या किमती, अमेरिकन डॉलरचे इतर प्रमुख चलनांविरुद्ध झालेले अवमूल्यन (Depreciation) आणि बॉण्ड यील्ड्समधील (Bond Yields) घट ही या वाढीमागील मुख्य कारणे आहेत. सोन्याचा साठा आता भारताच्या एकूण राखीव निधीच्या सुमारे 15% झाला आहे, ज्यामुळे मूल्यांकनातील चढ-उतार अधिक महत्त्वाचे ठरतात. ही वाढ केवळ आकडेवारीची आहे, प्रत्यक्षात देशाच्या परकीय व्यापारात किंवा गुंतवणुकीत सुधारणा दर्शवत नाही.
ताळेबंद (Balance of Payments) दाबाखाली
जर आपण या 'मूल्यमापनाच्या' फायद्यांना वगळले, तर चित्र पूर्णपणे बदलते. एप्रिल ते डिसेंबर 2025 या काळात, ताळेबंद (Balance of Payments) आधारावर भारताचा परकीय चलन साठा प्रत्यक्षात $30.8 अब्ज डॉलर्सने कमी झाला आहे. हे 2024 च्या याच कालावधीत दिसलेल्या $13.8 अब्ज डॉलर्सच्या घसरणीपेक्षा कितीतरी अधिक आहे. सेवा निर्यातीतील (Services Exports) सुधारणा आणि रेमिटन्समुळे (Remittances) चालू खात्यातील तूट (Current Account Deficit) $30.2 अब्ज डॉलर्सपर्यंत कमी झाली असली, तरी भांडवली प्रवाहांमधून (Capital Flows) होणारी आवक (Inflows) ही बहिर्गमन (Outflows) भरून काढण्यासाठी पुरेशी ठरली नाही.
भांडवली खात्यातील (Capital Account) मोठा बदल
सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे, भांडवली खात्याची स्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. एप्रिल-डिसेंबर 2024 मध्ये $22.9 अब्ज डॉलर्सचे असलेले भांडवली खात्याचे सरप्लस (Surplus) 2025 च्या याच काळात $0.6 अब्ज डॉलर्सच्या तुटीत (Deficit) रूपांतरित झाले आहे. याचा अर्थ, विदेशी गुंतवणुकीतून येणारी रक्कम (Inflows) बाहेर जाणाऱ्या रकमेच्या (Outflows) तुलनेत कमी पडली आहे. परकीय चलन साठा वाढवण्यासाठी याआधी भांडवली खात्यातील मोठी सरप्लस रक्कम आधारभूत ठरत असे. त्यामुळे, या तुटीकडे बारकाईने लक्ष देणे आवश्यक आहे.
भविष्यातील आव्हाने
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) सोन्याचे साठे वाढवून आणि धोरणात्मक व्यवस्थापनाद्वारे परकीय चलन साठ्याची स्थिरता राखण्याचा प्रयत्न करत आहे. पण, साठ्याची पुरेशी पातळी टिकवून ठेवण्यासाठी केवळ बाजारातील मूल्यांकनावरील अवलंबित्व पुरेसे नाही. भारताच्या अर्थव्यवस्थेला सातत्यपूर्ण आणि मूल्यांकनावर आधारित नसलेले भांडवली प्रवाह आकर्षित करण्याची क्षमताच भविष्यातील जागतिक आर्थिक आव्हानांना तोंड देण्यासाठी महत्त्वाची ठरेल. सध्या तरी, परकीय चलन साठा 11 महिन्यांच्या आयातीपेक्षा जास्त आणि 95% बाह्य कर्जासाठी पुरेसा आहे, परंतु त्याची रचना अधिक बारकाईने पाहण्याची गरज आहे.