भारताचा परकीय चलन साठा विक्रमी पातळीवर; सोन्याने केली मोठी झेप!

सोन्याच्या झेपेमुळे परकीय चलन साठा विक्रमी पातळीवर

भारताचा परकीय चलन साठा (Forex Reserves) ३० जानेवारी २०२६ रोजी संपलेल्या आठवड्यात $723.774 अब्ज डॉलरचा नवा उच्चांक गाठला. या अभूतपूर्व वाढीमागे सोन्याच्या मालमत्तेतील (Gold Holdings) $14.595 अब्ज डॉलरची जबरदस्त वाढ हे प्रमुख कारण ठरले. यामुळे सध्या सोन्याचा साठा $137.683 अब्ज डॉलरवर पोहोचला आहे. जागतिक पातळीवर आर्थिक अनिश्चितता वाढत असल्याने, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) सोन्यासारख्या सुरक्षित मालमत्तेकडे (Safe Haven Assets) अधिक लक्ष केंद्रित केल्याचे हे स्पष्ट संकेत आहेत.

चलन साठ्यातील सर्वात मोठा भाग असलेल्या परकीय चलन मालमत्तेत (Foreign Currency Assets) मात्र $493 दशलक्ष डॉलरची किरकोळ घट होऊन ती $562.392 अब्ज डॉलरवर स्थिरावली. चलनाच्या विनिमय दरातील चढ-उतार आणि व्यवहारिक प्रवाहांचा यावर परिणाम होतो. विशेष आहरण हक्कांमधील (SDRs) $216 दशलक्ष डॉलरची वाढ होऊन तो $18.953 अब्ज डॉलरवर पोहोचला, तर आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमधील (IMF) भारताची राखीव स्थिती $44 दशलक्ष डॉलरने वाढून $4.746 अब्ज डॉलर झाली.

जागतिक अस्थिरतेत सुरक्षित गुंतवणुकीचा पर्याय

सोन्यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर केलेली ही गुंतवणूक म्हणजे जागतिक आर्थिक अनिश्चितता आणि संभाव्य चलन अवमूल्यनाच्या दबावांविरुद्ध एक सुनियोजित संरक्षण (Hedge) आहे. वाढत्या भू-राजकीय तणावामुळे आणि जागतिक आर्थिक जोखमीमुळे, सोन्याची सुरक्षित मालमत्ता म्हणून भूमिका अधिकच अधोरेखित झाली आहे. जगभरातील केंद्रीय बँका सोन्यातील आपली गुंतवणूक वाढवत आहेत, ज्याचे अनुकरण भारताची RBI देखील करताना दिसत आहे. यामुळे महागाईविरुद्ध संरक्षण मिळते आणि चलनावर दबाव असतानाही मूल्याचे स्थिर भांडार (Stable Store of Value) उपलब्ध होते.

विशेष म्हणजे, जानेवारी 2026 मध्ये भारतीय रुपया 92.29 च्या ऐतिहासिक नीचांकी पातळीवर पोहोचल्यानंतरही (अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत), चलन साठ्यात ही वाढ झाली. रुपयाच्या या अस्थिरतेवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी RBI ने सक्रियपणे डॉलर्सची विक्री केली. तथापि, RBI ने देशांतर्गत रोखता व्यवस्थापित करण्यासाठी आणि डॉलर्सच्या विक्रीचा प्रभाव कमी करण्यासाठी केलेल्या फॉरेक्स स्वॅप (Forex Swap) ऑपरेशन्समुळे एकूण चलन साठा मजबूत राहिला. नुकत्याच झालेल्या अमेरिका-भारत व्यापार करारामुळे (US-India Trade Deal) रुपयाला काहीसा दिलासा मिळाला असला तरी, मजबूत चलन साठ्याची गरज कायम आहे.

बाजारातील स्थान आणि भविष्यातील दृष्टिकोन

जरी भारताचा परकीय चलन साठा वेगाने वाढत असला, तरी तो चीन ($3.46 ट्रिलियन), जपान ($1.23 ट्रिलियन) आणि अमेरिका ($910 अब्ज) यांसारख्या प्रमुख जागतिक अर्थव्यवस्थांच्या तुलनेत कमी आहे. मात्र, सध्या भारताचा साठा 11 महिन्यांपेक्षा जास्त कालावधीसाठी आयात कव्हर करू शकतो आणि एकूण बाह्य कर्जाच्या सुमारे 94% इतका आहे. यामुळे भारताची बाह्य स्थिरता आणि धक्क्यांना तोंड देण्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. 2025 मध्ये भारताला मिळालेले सार्वभौम पत मानांकन (Sovereign Credit Rating) अपग्रेड्सने गुंतवणूकदारांचा विश्वास वाढवला आहे.

IMF आणि जागतिक बँकेच्या अंदाजानुसार, 2026 मध्ये भारताची आर्थिक वाढ 6.4% राहण्याची अपेक्षा आहे, तर जागतिक वाढ 3.3% च्या आसपास स्थिर राहील. मात्र, व्यापार धोरणांतील बदल आणि भू-राजकीय तणाव यासारख्या जागतिक पातळीवरील आव्हानांमुळे काही अनिश्चितता आहे. सोन्याच्या साठ्यात सातत्याने होत असलेली वाढ दर्शवते की भारतीय मौद्रिक अधिकारी अस्थिर जागतिक आर्थिक वातावरणात भांडवल संरक्षण आणि स्थिरतेला प्राधान्य देत आहेत. FY2025-26 च्या पहिल्या सहामाहीत चालू खात्यावरील तूट (Current Account Deficit) GDP च्या 0.8% इतकी मर्यादित राहिली, जी सेवा निर्याती आणि रेमिटन्समुळे शक्य झाली.