भारताचे परकीय चलन साठे (Forex Reserves) फेब्रुवारीतील उच्चांकावरून $53 अब्जने कमी होऊन 10 जुलै रोजी $675.16 अब्जवर आले आहेत. यामागे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) चलन स्थिर राखण्यासाठी केलेले हस्तक्षेप आणि मूल्यांकनातील बदल ही प्रमुख कारणे आहेत. तरीही, सध्याचे साठे 10 महिन्यांहून अधिक आयातीसाठी पुरेसे आहेत, असे सरकारचे म्हणणे आहे.
परकीय चलन साठ्यात लक्षणीय घट
भारताच्या परकीय चलन साठ्यात मोठी घट झाली आहे. 27 फेब्रुवारी 2026 रोजी $728.49 अब्ज या विक्रमी उच्चांकावर पोहोचल्यानंतर, 10 जुलै रोजी एकूण साठा $675.16 अब्ज इतका झाला आहे. $53 अब्ज पेक्षा जास्त झालेली ही घट देशाच्या बाह्य ताळेबंदात (external balance sheet) एक महत्त्वाचा बदल दर्शवते. यामागे जागतिक वित्तीय बाजारातील हालचाली आणि देशांतर्गत चलनाची स्थिरता राखण्यासाठी केंद्रीय बँकेची धोरणे कारणीभूत आहेत.
RBIच्या बाजारातील हस्तक्षेपाचा परिणाम
या घटीमागे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) परकीय चलन बाजारातील सक्रिय व्यवस्थापन हे एक प्रमुख कारण आहे. फेब्रुवारी ते मे या काळात, RBI ने सुमारे $97 अब्ज डॉलर्सची विक्री केली. या ऑपरेशन्सचा उद्देश भारतीय रुपयावर (Indian Rupee) कोणत्याही विशिष्ट पातळीवर आणण्याऐवजी, बाजारातील अतिरिक्त अस्थिरता कमी करणे हा आहे. आपल्या साठ्यातून डॉलर्स विकून, RBI बाजारातील मोठ्या चढ-उतारांच्या वेळी तरलता (liquidity) प्रदान करते आणि रुपयाला आधार देते.
साठ्यातील घटीचे स्वरूप
एकूण साठ्यातील ही घट केंद्रीय बँकेने ठेवलेल्या विविध मालमत्तांमध्ये दिसून येते. परकीय चलन मालमत्ता (Foreign currency assets), ज्या एकूण साठ्याचा मोठा भाग आहेत, त्या $573.13 अब्ज वरून $546.51 अब्ज पर्यंत घसरल्या. सोन्याच्या साठ्याच्या (Gold reserves) मूल्यातही मोठी घट झाली आहे, जी $131.63 अब्ज वरून $105.23 अब्ज पर्यंत खाली आली आहे. स्पेशल ड्रॉईंग राइट्स (SDRs) आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीतील (IMF) राखीव ट्रान्श (Reserve Tranche Position) यांसारख्या इतर घटकांमध्येही किरकोळ घट झाली आहे. तसेच, डॉलर-व्यतिरिक्त मालमत्तांचे अमेरिकन डॉलरमध्ये रूपांतरित करताना होणारे मूल्यांकनातील बदल (Valuation changes) देखील या आकडेवारीत भूमिका बजावतात.
बाह्य वित्तीय स्थितीचे मूल्यांकन
साठ्यात झालेली घट लक्षणीय असली तरी, सरकार आणि आर्थिक निरीक्षकांच्या मते भारताची बाह्य वित्तीय स्थिती अजूनही मजबूत आहे. परकीय चलन साठ्याची पर्याप्तता (adequacy) अनेकदा आयातीचा खर्च भागवण्याच्या क्षमतेने मोजली जाते. 10 जुलैपर्यंत, सध्याचे साठे 10.3 महिन्यांच्या आयातीसाठी पुरेसे आहेत, जे आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार आरामदायक पातळीवर आहे. याव्यतिरिक्त, मार्च 2026 च्या अखेरीस, अल्प-मुदतीच्या बाह्य कर्जाचे एकूण साठ्याशी असलेले प्रमाण (ratio of short-term external debt to total reserves) 21.6% होते. हा मेट्रिक दर्शवतो की देशाकडे असलेल्या तरल मालमत्ता (liquid assets) अल्प-मुदतीची कर्जे फेडण्यासाठी पुरेशा आहेत, ज्यामुळे जागतिक आर्थिक अनिश्चिततेच्या काळात एक संरक्षक कवच मिळते. गुंतवणूकदारांसाठी, पुढील नियमित साठा आकडेवारी महत्त्वपूर्ण ठरेल, जी हा ट्रेंड कायम राहतो की केंद्रीय बँक पुन्हा डॉलर्सची खरेदी सुरू करते हे स्पष्ट करेल.