भारतीय कंपन्यांना लिंग समानतेसाठी 'पुरस्कार'! व्यवसाय वाढीचा नवा मंत्र

कॉन्फेडरेशन ऑफ इंडियन इंडस्ट्री (CII) कडून जाहीर झालेल्या पुरस्कारांमध्ये भारतीय कंपन्या आता लिंग समानतेला (Gender Parity) केवळ एक सामाजिक जबाबदारी (Social Duty) न मानता, आपल्या व्यवसायाच्या वाढीची (Growth Driver) एक मुख्य रणनीती (Core Strategy) म्हणून स्वीकारत आहेत. समावेशकतेला (Inclusion) आता सामाजिक कार्यक्रमाऐवजी (Social Program) मुख्य व्यवसाय चालक (Core Business Driver) म्हणून ओळख मिळाली आहे. नेतृत्व आणि धोरणांमध्ये (Leadership and Strategy) समावेषकता आणण्यावर कंपन्यांचा भर वाढत आहे, कारण यातून Performance सुधारतो आणि बाजारपेठेत स्पर्धात्मकता (Competitiveness) वाढते. महिलांचा कामातील सहभाग हा भारताच्या आर्थिक विकासासाठी (Economic Growth) अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

कंपन्यांची उत्कृष्ट कामगिरी

लिंग समानतेच्या दिशेने ठोस पाऊले उचलणाऱ्या कंपन्यांमध्ये Hindustan Zinc Limited, Bharti Airtel, Diageo India, Hindustan Unilever Limited आणि Godrej Properties Limited यांचा समावेश आहे. Hindustan Zinc आपल्या क्षेत्रात 26.3% महिला कर्मचाऱ्यांसह आघाडीवर आहे आणि 2030 पर्यंत हे प्रमाण 30% पर्यंत नेण्याचे त्यांचे लक्ष्य आहे. Diageo India च्या कार्यकारी समितीत (Executive Committee) 50% महिला आहेत आणि संपूर्ण कंपनीत 33% महिलांचा समावेश करण्याचे त्यांचे उद्दिष्ट आहे. Hindustan Unilever Limited (HUL) ने 2012 मध्ये 26% असलेल्या व्यवस्थापन पातळीवरील महिलांचे प्रमाण आता 42% पर्यंत वाढवले आहे. Godrej Properties Limited मध्ये 29% महिला कर्मचारी आहेत. Bharti Airtel चे मार्च 2024 पर्यंत 15.8% महिला कर्मचारी असून, FY2025 पर्यंत हे प्रमाण किमान 20% करण्याचे त्यांचे नियोजन आहे. या कंपन्यांनी नेतृत्व आणि भरती प्रक्रियेत (Hiring) लिंग समानतेवर लक्ष केंद्रित केल्याने स्पष्ट यश मिळवले आहे.

आर्थिक विकासाला चालना

भारताच्या आर्थिक भवितव्यासाठी महिलांचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, कामाच्या ठिकाणी लिंग समानता साधल्यास भारताच्या GDP मध्ये 27% पर्यंत वाढ होऊ शकते, ज्यामुळे 2025 पर्यंत $2.9 ट्रिलियन अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते. महिलांचा श्रमशक्ती सहभाग (Female Labor Force Participation) लक्षणीयरीत्या वाढला आहे (FY2023-24 मध्ये 41.7%, जो FY2017-18 मधील 23.3% होता), तरीही आव्हाने कायम आहेत. लिंग विविधतेचा (Gender Diversity) आर्थिक फायदाही मोठा आहे: ज्या कंपन्यांमध्ये महिलांचे नेतृत्व जास्त असते, त्यांच्या नफ्याचे मार्जिन (Profit Margins) इतर कंपन्यांच्या तुलनेत 50% पर्यंत जास्त असू शकते.

आव्हाने कायम

या प्रगतीनंतरही, अनेक भारतीय कंपन्यांना अजूनही लिंग समानतेच्या बाबतीत संघर्ष करावा लागत आहे. खोलवर रुजलेले सांस्कृतिक पूर्वग्रह (Cultural Biases) आणि रूढीवादी विचार (Stereotypes) यामुळे 'लीकी पाईपलाईन' (Leaky Pipeline) तयार होते, म्हणजेच मध्यम आणि वरिष्ठ व्यवस्थापनात (Middle and Senior Management) महिलांची संख्या कमी राहते. अनेक कंपन्यांमध्ये महत्त्वाच्या व्यवस्थापकीय पदांवर (Key Managerial Positions - KMPs) महिलांची कमतरता दिसून येते. भारतात बोर्डावरील विविधतेमध्येही (Board Diversity) जागतिक सरासरीच्या तुलनेत भारत मागे आहे, जिथे महिलांचे प्रमाण सुमारे 17% आहे. मर्यादित बालसंगोपन सुविधा (Childcare Options), सुरक्षेची चिंता आणि कर्मचारी टिकवून ठेवण्यातील अडचणी यांसारखे अडथळे महिलांच्या करिअर प्रगतीला, विशेषतः कुटुंब आणि कामाचा समतोल साधणाऱ्यांसाठी, धीमा करत आहेत.

भविष्यातील वाटचाल

लिंग समानता विकासाला चालना देते, ही वाढती जाणीव एक सकारात्मक संकेत आहे. तथापि, धोरणे आणि कंपन्यांच्या कृतींमधील दरी भरून काढण्यासाठी आणि महिलांच्या प्रगतीसाठी स्पष्ट मार्ग तयार करण्यासाठी वास्तविक प्रगती आवश्यक आहे. उद्योग क्षेत्रातील नेत्यांवर जोर देत आहेत की, महिलांच्या प्रगतीला पाठिंबा देणे हे भारतासाठी आपले आर्थिक वाढीचे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी आणि 2047 पर्यंत विकसित राष्ट्र बनण्याच्या ध्येयासाठी अत्यावश्यक आहे.