भारताची इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यात FY2025-26 मध्ये ₹4.24 लाख कोटींवर पोहोचली आहे, जी गेल्या दशकात तब्बल ११ पटींनी वाढली आहे. मोबाईल उत्पादनाने यात मोठी भूमिका बजावली असून, इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तू आता देशाची तिसरी सर्वात मोठी निर्यात श्रेणी बनल्या आहेत. या वाढीमुळे नोकऱ्या आणि GDP ला चालना मिळाली असली, तरी घटक आयातीमुळे व्यापार संतुलनावर (Trade Balance) आणि सरकारी प्रोत्साहन योजनांच्या दीर्घकालीन परिणामांवर लक्ष ठेवावे लागेल.
इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यातीत विक्रमी वाढ
भारताच्या इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्राने FY2025-26 मध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे. या वर्षात देशाची इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यात तब्बल ₹4.24 लाख कोटींवर पोहोचली आहे. हे आकडेवारी २०१४-१५ च्या तुलनेत ११ पट वाढ दर्शवते. या अभूतपूर्व वाढीमुळे भारत आता इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या निर्यातीत तिसऱ्या क्रमांकावर पोहोचला आहे. एक काळचा इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंचा ग्राहक असलेला भारत आता जागतिक स्तरावर एक प्रमुख उत्पादक म्हणून उदयास येत आहे.
मोबाईल उत्पादनाचे मोठे योगदान
या प्रचंड वाढीमागे मोबाईल फोन उत्पादनाचा मोठा वाटा आहे. एकेकाळी किरकोळ निर्यात असणारे मोबाईल आता देशातील प्रमुख निर्यात उत्पादन बनले आहेत. FY2025-26 मध्ये मोबाईल फोनची निर्यात ₹2.59 लाख कोटी झाली, जी २०१४-१५ मधील केवळ ₹1,500 कोटी होती. हे १६५ पट वाढीचे प्रमाण आहे. यासोबतच, भारत आता जगातील दुसरा सर्वात मोठा मोबाईल फोन उत्पादक देश बनला आहे. मोबाईल, सेमीकंडक्टर आणि इतर घटकांसह संपूर्ण इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन क्षेत्राचे एकूण उत्पादन ₹13.11 लाख कोटी पर्यंत पोहोचले आहे, जे आंतरराष्ट्रीय गुंतवणुकीला आकर्षित करणाऱ्या धोरणांचे यश दर्शवते.
सरकारी योजना आणि रोजगारावर परिणाम
या वाढीचे मुख्य श्रेय 'प्रोडक्शन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह' (PLI) योजना, 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन' (ISM) आणि 'इलेक्ट्रॉनिक्स कंपोनंट्स मॅन्युफॅक्चरिंग स्कीम' (ECMS) यांसारख्या सरकारी उपक्रमांना जाते. या योजनांमुळे मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन युनिट्सना चालना मिळाली आहे. निर्यातीबरोबरच, या क्षेत्राने १२ लाख रोजगाराच्या संधी निर्माण केल्या आहेत. विशेष म्हणजे, मोबाईल उत्पादनात ७०% महिला कर्मचारी असून, एकूण इलेक्ट्रॉनिक्स इकोसिस्टममध्ये सुमारे ३०% महिलांचा सहभाग आहे. याशिवाय, वाढलेली इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी आणि स्वस्त डेटा यामुळे डिजिटल अर्थव्यवस्था आता भारताच्या GDP मध्ये सुमारे १४% योगदान देत आहे.
गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे आणि धोके
निर्यात वाढीचा आकडा आकर्षक असला तरी, गुंतवणूकदार आणि विश्लेषक 'व्हॅल्यू एडिशन' (Value Addition) म्हणजेच उत्पादनातील स्थानिक मूल्यावर लक्ष केंद्रित करतात. सध्या अनेक उत्पादनांमध्ये आयात केलेल्या घटकांची जुळवणी (Assembly) केली जाते. त्यामुळे, इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यातीसोबतच कच्चा माल आणि इलेक्ट्रॉनिक घटकांची आयातही वाढली आहे. जर देशांतर्गत घटक उत्पादनात वाढ झाली नाही, तर ही वाढ व्यापार तूट (Trade Deficit) वाढवू शकते.
भविष्यात या वाढीची शाश्वतता काही घटकांवर अवलंबून असेल. पहिली म्हणजे, PLI आणि इतर प्रोत्साहन योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी आणि त्यांना मिळणारे बजेट समर्थन. दुसरी म्हणजे, उत्पादकांना आयात केलेल्या घटकांवर अवलंबून न राहता, स्थानिक पातळीवर अत्याधुनिक घटक तयार करून उत्पादन साखळीत वर जाण्याची क्षमता. तसेच, जागतिक मागणी आणि आंतरराष्ट्रीय पुरवठा साखळीतील बदल यावरही हे क्षेत्र संवेदनशील राहील. त्यामुळे, देशांतर्गत घटक उत्पादनातील वाढ आणि प्रमुख जागतिक बाजारपेठांमधील निर्यातीची मागणी यावर गुंतवणूकदारांचे लक्ष असेल.