नोमुराच्या (Nomura) रिपोर्टनुसार, २०२२ ते ऑगस्ट २०२६ दरम्यान भारतात AI संबंधित **83,100** नवीन नोकऱ्या निर्माण झाल्या, तर **31,921** नोकऱ्या कमी झाल्या. हा **2.6:1** चा गुणोत्तर सकारात्मक वाढ दर्शवते, पण स्पेशलाइज्ड टेक्निकल रोल्सना (Specialized Technical Roles) जास्त मागणी असल्याने पदवीधरांसाठी सुरुवातीच्या नोकऱ्या कमी होऊ शकतात आणि स्किल्स गॅप (Skills Gap) वाढू शकतो.
नोकऱ्यांचे स्वरूप कसे बदलत आहे?
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मुळे भारतातील रोजगाराचे स्वरूप बदलत आहे. नोमुराच्या (Nomura) अहवालानुसार, २०२२ ते ऑगस्ट २०२६ दरम्यान, AI संबंधित रोजगाराच्या 69 घटनांमध्ये भारताने ऑटोमेशन आणि नोकरी सोडण्याच्या कारणांमुळे कमी झालेल्या 31,921 नोकऱ्यांच्या तुलनेत 83,100 नवीन AI-संबंधित नोकऱ्यांची नोंद केली आहे. हे 2.6:1 चे हायरिंग रेशो (Hiring Ratio) दर्शवते, म्हणजे सध्याच्या परिस्थितीत AI मुळे नोकऱ्या कमी होण्यापेक्षा जास्त निर्माण होत आहेत.
नेमकी ही वाढ कुठे होत आहे?
ही नोकऱ्यांमधील वाढ सर्वच स्तरांवर झालेली नाही. ग्राहक सेवा (Customer Support), डेटा एंट्री (Data Entry) आणि बेसिक प्रोसेसिंग (Basic Processing) सारख्या नियमित कामांमध्ये नोकऱ्या कमी झाल्या आहेत. कारण कंपन्या आता चॅटबॉट्स (Chatbots) आणि ऑटोमेटेड सिस्टीम्सचा (Automated Systems) वापर करत आहेत. याउलट, ज्या नवीन नोकऱ्या तयार होत आहेत त्या अत्यंत टेक्निकल (Technical) स्वरूपाच्या आहेत. कंपन्या AI-संबंधित प्रोजेक्ट्स, जसे की स्मार्ट सिस्टीम्स तयार करणे आणि व्यवस्थापित करणे, यासाठी स्पेशलाइज्ड ग्रॅज्युएट्स (Graduates) आणि प्रोफेशनल्सना (Professionals) शोधत आहेत.
२-स्तरीय कामगार बाजाराचा धोका
जरी एकूण आकडेवारीनुसार नोकऱ्या कमी होण्यापेक्षा जास्त तयार होत असल्या तरी, यात एक मोठी समस्या लपलेली आहे. अहवालात तंत्रज्ञान सेवा क्षेत्रात (Technology Services Sector) २-स्तरीय कामगार बाजाराचा (Two-Tier Labor Market) उदय होत असल्याचे म्हटले आहे. यात AI स्किल्स (AI Skills) असलेल्या अनुभवी व्यावसायिकांना मोठी मागणी आहे आणि ते जास्त पगार मिळवतात. तर, ऑटोमेशनमुळे हजारो भारतीय IT ग्रॅज्युएट्ससाठी सुरुवातीचे एंट्री-लेव्हल (Entry-Level) रोल्स कमी होत आहेत.
यामुळे तरुण नोकरी शोधणाऱ्यांसाठी एक कठीण परिस्थिती निर्माण झाली आहे. नवीन संधी उपलब्ध असूनही, सपोर्ट रोल्समध्ये (Support Roles) नोकऱ्या गमावलेल्या लोकांकडे नवीन AI-केंद्रित जागा भरण्यासाठी आवश्यक असलेल्या प्रगत पदव्या किंवा तांत्रिक प्रशिक्षणाचा अभाव असतो. यामुळे कर्मचाऱ्यांकडे असलेले स्किल्स आणि नवीन अर्थव्यवस्थेच्या गरजा यांच्यातील तफावत ही एक मोठी आव्हान आहे.
गुंतवणूकदारांसाठी काय महत्त्वाचे?
IT आणि टेक्नॉलॉजी सर्व्हिसेस क्षेत्रातील गुंतवणूकदारांसाठी या ट्रेंडचा आर्थिक परिणाम महत्त्वाचा आहे. कंपन्या त्यांच्या हायरिंग स्ट्रॅटेजीमध्ये (Hiring Strategy) गुणवत्ता आणि स्पेशलायझेशनवर (Specialization) लक्ष केंद्रित करत आहेत. एंट्री-लेव्हल रिक्रूटमेंट (Entry-Level Recruitment) कमी झाल्याने प्रॉफिट मार्जिनमध्ये (Profit Margins) बदल होऊ शकतो. मात्र, अत्यंत कुशल आणि स्पेशलाइज्ड टॅलेंटवर (Talent) अवलंबून राहिल्याने वरिष्ठ आणि तज्ञ पदांसाठी वेतनावर खर्च वाढू शकतो. येणाऱ्या तिमाहीत कंपन्या त्यांचे कॉस्ट स्ट्रक्चर्स (Cost Structures) कसे संतुलित करतात आणि विद्यमान कर्मचाऱ्यांसाठी री-स्किलिंग प्रोग्राम्स (Reskilling Programs) किती प्रभावीपणे व्यवस्थापित करतात, यावर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरेल.