जागतिक अर्थव्यवस्था 'नियंत्रित अव्यवस्था'मध्ये: सर्वेक्षणात नाजूकपणा समोर

नवीनतम आर्थिक सर्वेक्षणानुसार, 2026 मध्ये प्रवेश करणारे जागतिक आर्थिक वातावरण स्पष्टपणे अधिक नाजूक आहे. मुख्य आर्थिक सल्लागार व्ही. अनंत नागेश्वरन यांनी तीन संभाव्य сценарії (scenarios) तपशीलवार सांगितले आहेत, जे स्थिरतेपासून दूर आणि वाढत्या अस्थिरतेकडे निर्देश करतात. सर्वाधिक संभाव्य मार्ग (40-45% शक्यता) 2025 च्या परिस्थितीची सातत्य असेल, परंतु लक्षणीयरीत्या अधिक धोकादायक स्वरूपात. या दृष्टिकोनमध्ये जागतिक विश्वासाचे क्षरण, वारंवार होणारे आर्थिक तणावाचे प्रसंग आणि व्यापार संघर्ष यांचा समावेश आहे, जे प्रणालीगत पतन घडवणार नाहीत, परंतु त्यांची वारंवारता वाढेल. ग्लोबल इकॉनॉमिक पॉलिसी अनिश्चितता इंडेक्स (Global Economic Policy Uncertainty Index) या वाढत्या चिंतेचे प्रतिबिंब दर्शवितो, जो 2020 च्या आकडेवारीच्या जवळ आहे. या वातावरणात, 'नियंत्रित अव्यवस्था'साठी सज्ज राहणे आवश्यक आहे, जिथे छोटे धक्के वेगाने वाढू शकतात, ज्यामुळे केंद्रीय बँकांना आणि सरकारांना अधिक आक्रमक हस्तक्षेप करावे लागतील.
जग या अनिश्चित परिस्थितीतून मार्गक्रमण करत असताना, सुरक्षित-आश्रय मालमत्तांना (safe-haven assets) मजबूत मागणी मिळत आहे. 2026 च्या सुरुवातीला सोन्याच्या किमती $5,000 प्रति औंसच्या पुढे झपाट्याने वाढल्या आहेत, जी 2025 च्या कामगिरीपेक्षा लक्षणीय झेप आहे. काही विश्लेषक सतत गुंतवणूक आणि केंद्रीय बँकेच्या मागणीमुळे $6,000 पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज व्यक्त करत असल्याने, हा वाढीचा वेग कायम राहण्याची शक्यता आहे. ही कामगिरी भू-राजकीय आणि आर्थिक चिंतांविरुद्ध सुरक्षितता शोधणाऱ्या गुंतवणूकदारांचे स्पष्ट सूचक आहे, आणि सर्वेक्षणानुसार अस्थिरता हे जागतिक मानक असल्याचे अधोरेखित करते. सोन्याच्या किमतींमधील हा ट्रेंड केवळ वाढीचा पाठलाग करण्याऐवजी प्रणालीगत नाजूकतेविरुद्ध बचाव करण्यासाठी पुनर्-कॅलिब्रेट होत असलेल्या व्यापक बाजारपेठेच्या भावनांना प्रतिबिंबित करतो.
दुसरा समान संभाव्य сценаріо (40-45% शक्यता) तीव्र रणनीतिक प्रतिस्पर्धीता आणि कमकुवत जागतिक समन्वय यांचा आहे. न सुटलेले भू-राजकीय संघर्ष सुरक्षा वातावरणाला अस्थिर करत आहेत, तर व्यापार धोरण आर्थिक कार्यक्षमतेपेक्षा राजकीय विचारांना अधिक प्राधान्य देत आहे. यामुळे निर्बंधांचा प्रसार होऊ शकतो आणि राजकीय दबावाखाली पुरवठा साखळीचे पुनर्गठन होऊ शकते, ज्यामुळे कमी बफर्ससह आर्थिक तणाव सीमा ओलांडून पसरेल. उच्च लिव्हरेज असलेल्या तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) गुंतवणुकीतील वाढत्या असुरक्षितता या धोक्यांना आणखी वाढवत आहेत. 'AI बबल'बद्दल चिंता वाढत आहेत, जिथे भांडवली खर्च महसूल निर्मितीपेक्षा जास्त होत आहे. या विभागात एक तीव्र सुधारणा आर्थिक परिस्थितीला घट्ट करू शकते, व्यापक धोका टाळण्यास (risk aversion) प्रवृत्त करू शकते आणि संभाव्यतः विस्तृत भांडवली बाजारात पसरू शकते, ज्याचे आर्थिक परिणाम 2008 च्या जागतिक आर्थिक संकटापेक्षाही मोठे असू शकतात. भू-राजकीय तणाव सलग दुसऱ्या वर्षी जागतिक पुरवठा साखळींसाठी शीर्ष धोका घटक म्हणून ओळखले गेले आहेत.
आर्थिक सर्वेक्षण 10-20% शक्यता एका अधिक टोकाच्या, संभाव्यतः विनाशकारी сценаріоला देते, ज्यात प्रणालीगत धक्क्यांची मालिका असू शकते. сценаріоची शक्यता काहीही असली तरी, मुख्य संदेश स्पष्ट आहे: जगाकडे धोरणात्मक त्रुटीसाठी मर्यादित वाव आहे. विश्लेषकांची भावना AI-संबंधित गुंतवणूक आणि धोरण समर्थनामुळे काही क्षेत्रांमध्ये लवचिकता दर्शवते, परंतु वेगवान तंत्रज्ञान आणि भू-राजकीय बदलांमुळे होणारे महत्त्वपूर्ण धोके देखील अधोरेखित करते. OECD चे एकत्रित आघाडी निर्देशक (Composite Leading Indicators) प्रादेशिक स्तरावर मिश्रित चित्र दर्शवतात, जे अंतर्निहित आर्थिक भिन्नता सुचवतात. जसा विश्वास कमी होत आहे आणि समन्वय कमकुवत होत आहे, पारंपरिक धोरणात्मक साधनांची प्रभावीता कमी होत आहे, ज्यामुळे बाजारपेठा एका नवीन प्रतिमानाकडे ढकलल्या जात आहेत, जिथे सततच्या अस्थिरतेतून मार्गक्रमण करण्यासाठी अनुकूलता आणि लवचिकता सर्वोपरि आहे.