अमेरिकन डॉलरची घसरण कायम! 'डी-डॉलरायझेशन' ट्रेंडमुळे जागतिक बाजारात मोठे बदल शक्य

अमेरिकेच्या डॉलर इंडेक्समधील (U.S. Dollar Index) हा बदल जागतिक गुंतवणूकदारांना डॉलरसारख्या पारंपरिक सुरक्षित मालमत्तांऐवजी (safe havens) इतर पर्यायांकडे वळण्याची एक मोठी प्रवृत्ती दर्शवतो.

डॉलर इंडेक्स 98 च्या खाली

डॉलर इंडेक्स (DXY) 98 च्या महत्त्वाच्या पातळीखालून घसरला आहे, ज्यामुळे मध्य पूर्वेतील तणावामुळे मिळवलेले फायदेही कमी झाले आहेत. सामान्यतः भू-राजकीय अनिश्चिततेच्या काळात डॉलर मजबूत होतो. उदाहरणार्थ, मार्च 2026 मध्ये, मध्य पूर्वेतील अशाच अस्थिरतेमुळे DXY 10 महिन्यांच्या उच्चांकावर पोहोचला होता. मात्र, आता 1 मे, 2026 पर्यंत हा निर्देशांक सुमारे 97.77 च्या आसपास व्यवहार करत आहे. 1 मे रोजी DXY 0.11% नी घसरून 97.9512 वर बंद झाला. गेल्या महिन्यात हा निर्देशांक 2.08% नी कमकुवत झाला आहे आणि मागील बारा महिन्यांतही 2.08% नी घसरला आहे, जरी इराणशी संबंधित संघर्षांमुळे तेलाच्या किमतींवर परिणाम होण्याची चिंता आहे.

डी-डॉलरायझेशन आणि सोन्याचा साठा

विश्लेषकांच्या मते, ही केवळ तात्पुरती घसरण नसून 'डी-डॉलरायझेशन' (De-dollarization) हा एक दीर्घकालीन ट्रेंड आहे. जगाची प्रमुख राखीव चलन (reserve currency) म्हणून डॉलरची स्थिती हळूहळू कमी होत चालली आहे. BRICS राष्ट्रे सक्रियपणे सोन्याचा साठा वाढवत आहेत. अहवालानुसार, 2020 ते 2024 दरम्यान त्यांनी जागतिक सोन्याच्या उत्पादनाचा सुमारे 50% भाग आणि मध्यवर्ती बँकांच्या (central banks) सोन्याच्या खरेदीचा अर्ध्याहून अधिक भाग नियंत्रित केला आहे. रशिया आणि चीन या चळवळीत आघाडीवर आहेत, त्यांनी मोठ्या प्रमाणात सोन्याचे साठे जमा केले आहेत. अमेरिकेच्या डॉलरच्या संभाव्य 'शस्त्रसज्जते' (weaponization) बद्दलची चिंता आणि SWIFT आंतरराष्ट्रीय पेमेंट प्रणालीतील त्रुटींमुळे देश अधिक स्थिर मानल्या जाणाऱ्या मालमत्तांकडे वळत आहेत. जागतिक परकीय चलन साठ्यामध्ये डॉलरचा वाटा 1999 मधील सुमारे 71% वरून आता अंदाजे 57% पर्यंत खाली आला आहे. उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांनी (emerging economies) उचललेले हे धोरणात्मक पाऊल जागतिक आर्थिक संरचना बदलत आहे, जे एका बहुध्रुवीय प्रणालीकडे (multipolar system) निर्देश करते.

अमेरिकेच्या आर्थिक चिंता

या सर्व दबावाला अमेरिकेच्या वाढत्या आर्थिक चिंतांची (fiscal worries) जोड मिळाली आहे. 30 एप्रिल, 2026 पर्यंत राष्ट्रीय कर्ज अंदाजे $38.93 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचले होते आणि मार्च 2026 मध्ये कर्ज-ते-जीडीपी (debt-to-GDP) गुणोत्तर 100% च्या पुढे गेले होते. या आर्थिक स्थितीमुळे चलनाचे अवमूल्यन (currency debasement) आणि कालांतराने महागाई वाढण्याची चिंता वाढली आहे.

डॉलरच्या स्थिरतेवर प्रश्नचिन्ह

अमेरिकेच्या आर्थिक व्यवस्थापनातील कमकुवतपणामुळे डॉलरच्या सुरक्षित आश्रय भूमिकेवरील विश्वास कमी होत आहे. पीटर शिफ (Peter Schiff) सारख्या टीकाकारांनी इशारा दिला आहे की, प्रचंड तूट असलेल्या खर्चामुळे (deficit spending) डॉलरचे 'सुवर्ण दिवस संपले' आहेत आणि त्याचे पतन (collapse) शक्य आहे. घटता विश्वास महागाई आणि राहणीमानाचा दर्जा कमी होण्यास कारणीभूत ठरू शकतो, असे विश्लेषण सुचवते. अमेरिकेचे राष्ट्रीय कर्ज $38.9 ट्रिलियन पेक्षा जास्त झाले आहे आणि ते वाढतच राहण्याची शक्यता आहे. 2026 पर्यंत या कर्जावरील वार्षिक व्याज देयके $1 ट्रिलियन पेक्षा जास्त अपेक्षित आहेत, जी राष्ट्रीय संरक्षण खर्चापेक्षा जास्त असतील. ही आर्थिक परिस्थिती डॉलरच्या दीर्घकालीन स्थिरतेला आव्हान देत आहे, विशेषतः जेव्हा BRICS राष्ट्रे डॉलर मालमत्तांऐवजी सोन्यात विविधता आणत आहेत. चीन आणि रशियासारखे देश भू-राजकीय धोक्यांपासून बचाव करण्यासाठी सोन्याचे साठे वापरत असताना, अमेरिकेला तूट आणि चलन अवमूल्यनाच्या चक्राचा सामना करावा लागत आहे. फेडरल रिझर्व्हच्या (Federal Reserve) चलनविषयक धोरणावरही (monetary policy) प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे, कारण ते पुरवठा समस्या आणि आर्थिक तूट यामुळे होणारी महागाई रोखण्यात किती सक्षम आहे, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.

डॉलरचे भविष्य

अमेरिकन डॉलरसमोर भविष्यात अनेक मोठी आव्हाने आहेत. विश्लेषकांना डॉलरमध्ये घसरण सुरूच राहण्याचा अंदाज आहे, आणि पुढील 12 महिन्यांत तो 96.50 पर्यंत पोहोचू शकतो, असा अंदाज आहे. BRICS राष्ट्रांमधील व्यापारात स्थानिक चलनांचा वाढता वापर आणि पर्यायी पेमेंट प्रणालींचा विकास हे डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दिशेने एक स्थिर पाऊल दर्शवते. जरी फेडरल रिझर्व्ह नजीकच्या भविष्यात व्याजदर स्थिर ठेवण्याची अपेक्षा असली तरी, बदलत्या महागाई आणि वाढीच्या नमुन्यांमुळे (growth patterns) संभाव्य धोरणात्मक बदलांविषयीच्या कोणत्याही संकेतांवर व्यापारी बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत. मध्य पूर्वेतील भू-राजकीय अस्थिरता आणि तेलाच्या किमतींवरील त्याचा परिणाम यामुळे आणखी अस्थिरता वाढू शकते. तथापि, जागतिक राखीव मालमत्तांमध्ये (global reserve assets) एक हळूहळू परंतु निश्चित बदल होत असल्याचे संकेत मिळत आहेत, आणि सोने अधिक महत्त्वपूर्ण होण्याची शक्यता आहे.