डॉलरचे संकट: सोन्याच्या वाढत्या किमतींसह ऐतिहासिक आर्थिक पडझडीचा पीटर शिफ़ यांचा अंदाज!

अर्थतज्ज्ञ पीटर शिफ़ यांनी अमेरिकी डॉलरच्या भवितव्याबद्दल एक गंभीर इशारा दिला आहे, जो एका आगामी 'ऐतिहासिक आर्थिक पडझडी'ची (historic economic collapse) भविष्यवाणी करत आहे. जगातील प्रमुख राखीव मालमत्ता (primary reserve asset) म्हणून डॉलरचे वर्चस्व संपुष्टात येत आहे आणि सोने त्याची जागा घेण्यास सज्ज आहे, असा त्यांचा दावा आहे. शिफ़ असा अंदाज वर्तवतात की अमेरिकन डॉलर इतर प्रमुख चलनांच्या तुलनेत मोठ्या प्रमाणात घसरेल, जे जागतिक आर्थिक स्तरावर अमेरिकेच्या 'फुकटच्या प्रवासाचा' (free ride) अंत असेल.

शिफ आपल्या निराशावादी दृष्टिकोनासाठी अनेक बाजारातील ट्रेंड्सना पुरावा म्हणून पाहतात. सोन्याच्या वाढत्या किमती, मध्यवर्ती बँकांचे यूएस ट्रेझरीज (US Treasuries) विकून सोन्यात गुंतवणूक करणे, आणि डॉलरचे सामान्यतः कमकुवत होणे - या सर्वांना ते महत्त्वपूर्ण सूचक मानतात. त्यांच्या मते, ही चिन्हे अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेच्या मूलभूत ताकदीवरील वाढता विश्वास कमी दर्शवतात.

लेखात डॉलरच्या 'सुरक्षित आश्रय' (safe-haven) आकर्षणात घट झाल्याचे अधोरेखित केले आहे. स्विस फ्रँकच्या तुलनेत त्याची १४ वर्षांची नीचांकी पातळी गुंतवणूकदारांच्या विश्वासातील घट दर्शवते. सततची महागाई (inflation), वाढते व्याजदर (interest rates), आणि अमेरिकेची वाढती आर्थिक व वित्तीय अस्थिरता (fiscal instability) या कमकुवतपणामागील मुख्य कारणे असल्याचे म्हटले आहे.

यूएस डॉलर इंडेक्समध्ये (US Dollar Index) लक्षणीय घट झाली आहे, जी डिसेंबर २०२५ च्या अखेरीस अंदाजे ९.४% ने घसरली आहे, जो दोन दशकांतील त्याचे सर्वात खराब वार्षिक प्रदर्शन आहे. मजबूत यूएस सकल राष्ट्रीय उत्पादन (GDP) डेटा असूनही, बाजारातील अपेक्षा फेडरल रिझर्व्हकडून (Federal Reserve) २०२६ मध्ये व्याजदरात आणखी कपात होण्याची आहेत, ज्यामुळे डॉलरवर अधिक दबाव येईल, तर इतर मध्यवर्ती बँका दर कायम ठेवू शकतात किंवा वाढवू शकतात.

एचएसबीसी (HSBC) विश्लेषकांच्या मते, माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या अप्रत्याशित शुल्क धोरणांमुळे (tariff policies) आणि फेडरल रिझर्व्हवरील त्यांच्या वाढत्या प्रभावामुळे, अमेरिकन मालमत्ता आणि मध्यवर्ती बँकेच्या स्वातंत्र्यावरील गुंतवणूकदारांचा विश्वास कमी होत आहे.

एक महत्त्वपूर्ण जागतिक आर्थिक विकास म्हणजे मध्यवर्ती बँका आपल्या राखीव निधीचे (reserves) वाटप सोन्याकडे वाढवत आहेत. सुमारे ३० वर्षांनंतर प्रथमच, जागतिक मध्यवर्ती बँकांकडे आता यूएस ट्रेझरीज (US Treasuries) पेक्षा जास्त सोने आहे. २०२५ च्या उत्तरार्धातील आकडेवारीनुसार, मध्यवर्ती बँकांकडे अंदाजे ३६,००० मेट्रिक टन सोने आहे, ज्याचे मूल्य सुमारे $४.५ ट्रिलियन आहे, तर यूएस ट्रेझरीजचे मूल्य $३.५ ट्रिलियन आहे. एप्रिल २०२५ पासून, परदेशी मध्यवर्ती बँकांनी त्यांच्या यूएस ट्रेझरी होल्डिंग्स अंदाजे $१८३ अब्जने कमी केल्या आहेत आणि निधी सोन्यात पुनर्गुंतवले आहेत.

शिफ सोन्या आणि चांदीच्या विक्रमी किमतींना बाजारातील तेजी म्हणून नव्हे, तर एक गंभीर इशारा म्हणून पाहतात. मौल्यवान धातूंच्या किमतींमध्ये झालेली ही अभूतपूर्व वाढ अमेरिकन अर्थव्यवस्थेच्या पायावरील विश्वास कमी झाल्याचे सूचक आहे, आणि यानंतर ग्राहक किंमती (consumer prices), बाँड यील्ड (bond yields), आणि बेरोजगारीमध्येही (unemployment) मोठी वाढ होईल, असे ते सुचवतात.

अमेरिकेची वित्तीय स्थिती (fiscal position) ही एक मोठी चिंतेची बाब आहे, ज्याचा संघीय बजेट तूट (federal budget deficit) अंदाजे $१.७४ ट्रिलियन (नोव्हेंबर २०२४ - ऑक्टोबर २०२५) आहे आणि राष्ट्रीय कर्ज (national debt) $३७ ट्रिलियन पेक्षा जास्त आहे. यामुळे अनेक मध्यवर्ती बँका यूएस ट्रेझरीजच्या दीर्घकालीन सुरक्षिततेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करत आहेत. डी-डॉलरIZATION (de-dollarization) ची प्रवृत्ती, जी २०२२ मध्ये अमेरिकेने रशियन मालमत्ता गोठवल्यानंतर वेगवान झाली, देशांना निर्बंधांचे (sanctions) धोके कमी करण्यासाठी आणि डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आपल्या राखीव निधीचे विविधीकरण करण्यास भाग पाडत आहे.

टॅवी कोस्टा (Tavi Costa) सारखे मॅक्रो स्ट्रॅटेजिस्ट सध्याच्या वातावरणाची आणि १९७० च्या दशकाची तुलना करतात, ज्यात महागाई, मौद्रिक अस्थिरता आणि भू-राजकीय बदल मध्यवर्ती बँकांना सोन्याकडे ढकलत आहेत. कोस्टा मध्यवर्ती बँकांच्या होल्डिंग्समधील बदलाला जागतिक राखीव रचनेत (global reserve composition) दीर्घकालीन संरचनात्मक बदलाचे सूचक म्हणून 'एक महत्त्वपूर्ण मैलाचा दगड' मानतात.

सर्व तज्ञ शिफ़ यांच्या गंभीर भविष्यवाणीशी सहमत नाहीत. पत्रकार पॉल ब्लस्टीन (Paul Blustein) असा युक्तिवाद करतात की डॉलरच्या घसरणीच्या घोषणा दशकांपासून केल्या जात आहेत आणि त्या ऐतिहासिकदृष्ट्या चुकीच्या ठरल्या आहेत. डॉलरची प्रभावी स्थिती आणि आर्थिक निर्बंध (financial sanctions) लावण्याची अमेरिकेची क्षमता कायम राहील, असा त्यांचा विश्वास आहे. तथापि, शिफ़ यावर ठाम आहेत की सध्याच्या परिस्थिती वेगळ्या आहेत आणि जागतिक आर्थिक व्यवस्थेत मूलभूत बदलाचे संकेत देत आहेत.

या बातम्यांमुळे चलन बाजारात (currency markets) अस्थिरता (volatility) वाढू शकते, विशेषतः प्रमुख चलनांच्या तुलनेत अमेरिकन डॉलरच्या विनिमय दरावर (exchange rate) परिणाम होऊ शकतो. यामुळे सोने आणि इतर सुरक्षित मालमत्तांमध्ये (safe-haven assets) अधिक गुंतवणूक वाढू शकते, ज्यामुळे वस्तूंच्या किमतींवर (commodity prices) आणि जागतिक गुंतवणूक प्रवाहावर (global investment flows) परिणाम होऊ शकतो. अमेरिकन डॉलर व्यापार किंवा राखीव निधीवर जास्त अवलंबून असलेल्या देशांसाठी, अशा बदलासाठी महत्त्वपूर्ण आर्थिक समायोजनांची आवश्यकता असू शकते. आर्थिक पडझडीची भविष्यवाणी खरी ठरल्यास, त्याचे दूरगामी जागतिक परिणाम होतील.
Impact Rating: 7/10.
Difficult Terms Explained:

Reserve Asset: राखीव मालमत्ता
Fiat Currency: फियाट चलन
US Dollar Index: यूएस डॉलर इंडेक्स
Federal Reserve: फेडरल रिझर्व्ह
US Treasuries: यूएस ट्रेझरीज
Fiscal Position: वित्तीय स्थिती
De-dollarization: डी-डॉलरization
Sanctions: निर्बंध