क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबच्या अहवालानुसार, 2050 पर्यंत जगभरात दरवर्षी 4,30,000 अतिरिक्त मृत्यू उष्माघातामुळे होतील. यापैकी 90% मृत्यू विकसनशील देशांमध्ये होतील, जिथे विजेची उपलब्धता आणि कुलिंग सिस्टीमचा अभाव आहे. यामुळे दक्षिण आशियासारख्या भागांमध्ये गंभीर आर्थिक आणि मानवतावादी संकट निर्माण होऊ शकते.
Detailed Coverage
हवामान बदलाचा वाढता धोका
क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबचा नवीन अहवाल वाढत्या तापमानामुळे जागतिक स्तरावर वाढणारी दरी स्पष्टपणे दर्शवतो. हवामान बदलामुळे, एसी (AC) विकत घेण्यास सक्षम असलेल्या श्रीमंत राष्ट्रांमध्ये आणि उष्णतेचा सामना करण्यासाठी वीज व कुलिंगची (Cooling) पुरेशी सोय नसलेल्या गरीब राष्ट्रांमध्ये मोठे अंतर निर्माण होत आहे. 2050 पर्यंत, संशोधकांच्या अंदाजानुसार, हवामान बदलामुळे दरवर्षी अंदाजे 4,30,000 अतिरिक्त मृत्यू होतील, आणि याचा सर्वात जास्त फटका कमी उत्पन्न असलेल्या लोकांना बसेल.
'मॉर्टॅलिटी-कुलिंग ट्रॅप' म्हणजे काय?
या अहवालात 'मॉर्टॅलिटी-कुलिंग ट्रॅप' (Mortality-Cooling Trap) नावाच्या एका गंभीर समस्येवर प्रकाश टाकला आहे. ही समस्या 18 देशांमध्ये दिसून येते, जिथे 676 दशलक्षाहून अधिक लोक राहतात. या देशांमध्ये तीव्र उष्णतेचा धोका जास्त आहे, परंतु विजेच्या वापरात फारशी वाढ झालेली नाही. अशा प्रदेशांमध्ये, कुलिंग सोल्युशन्स (Cooling Solutions) वापरण्याची क्षमता खूप मर्यादित आहे. अहवालानुसार, 2050 पर्यंत या प्रदेशांमध्ये दरवर्षी अंदाजे 3,77,000 लोकांचा उष्णतेमुळे मृत्यू होण्याची शक्यता आहे. यामध्ये दक्षिण आशियातील पाकिस्तान, बांगलादेश, नेपाळ आणि म्यानमार यांसारख्या देशांचा समावेश आहे, तसेच उत्तर आफ्रिकेतील काही भागांचाही समावेश आहे.
आर्थिक परिप्रेक्ष्य आणि उपाय
श्रीमंत राष्ट्रे स्वतःला वाचवण्यासाठी वातानुकूलन (Air Conditioning) उपकरणांचा वापर वाढवतील, तर विकसनशील देशांकडे त्यासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधांचा अभाव आहे. अहवालानुसार, सर्वात गरीब राष्ट्रांमध्ये वीज वापराची प्रति व्यक्ती वाढ कदाचित फक्त चार महिन्यांसाठी एक LED बल्ब (LED Bulb) चालवण्याइतकीच पुरेशी असेल. याचा अर्थ असा की, लाखो लोकांना कूलिंग सोल्युशन्स परवडणार नाहीत आणि त्यासाठी सार्वजनिक क्षेत्राकडून मोठ्या हस्तक्षेपाची आवश्यकता असेल.
तज्ञांचे मत आणि पुढील दिशा
या अहवालाशी संबंधित तज्ञ, मायकल ग्रीनस्टोन (Michael Greenstone) आणि अश्विन रोड (Ashwin Rode) यांच्या मते, वातानुकूलन (Air Conditioning) हे केवळ एक उपाय आहे. अनेक देश श्रीमंत अर्थव्यवस्थांप्रमाणे कुलिंग पायाभूत सुविधा निर्माण करू शकत नसल्यामुळे, अहवालात संरचनात्मक बदलांची शिफारस केली आहे. यामध्ये विश्वसनीय विजेचा विस्तार, उष्णतेच्या धोक्याची पूर्वसूचना प्रणाली (Early Warning Systems), शहरी हिरवळ प्रकल्प (Urban Greening) आणि उष्णतेमुळे होणाऱ्या आजारांवर उपचार करणाऱ्या आरोग्य सेवा मजबूत करण्यावर भर देणे आवश्यक आहे.
गुंतवणूकदार आणि धोरणकर्त्यांसाठी, हा अहवाल दर्शवतो की हवामान बदल केवळ एक पर्यावरणीय आव्हान नाही, तर एक मोठे आर्थिक आव्हान देखील आहे. काही प्रदेशांमध्ये वीज पायाभूत सुविधा आणि आरोग्य सेवा प्रणाली विकसित करण्यात अयशस्वी झाल्यास दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक दबाव निर्माण होईल. विकसनशील राष्ट्रे वीज बाजारातील सुधारणा आणि उष्णता कृती योजना (Heat Action Plans) यांची अंमलबजावणी कशी करतात, याकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे ठरेल, कारण जागतिक तापमानवाढीबरोबर निष्क्रियतेची किंमतही वाढत आहे.