अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हचे (US Federal Reserve) तब्बल दोन दशके नेतृत्व करणारे एलन ग्रिन्सपॅन (Alan Greenspan) यांचे वयाच्या १०० व्या वर्षी निधन झाले आहे. अमेरिकेची अर्थव्यवस्था अनेक मोठ्या बदलांमधून नेतृत्वासाठी ओळखले जाणारे ग्रिन्सपॅन, त्यांची बाजारातील तत्वज्ञान आणि 'irrational exuberance' (अवाजवी उत्साह) यांसारख्या त्यांच्या प्रसिद्ध चेतावणीमुळे जगभरातील गुंतवणूकदार आणि मध्यवर्ती बँकांसाठी आजही एक महत्त्वाचा संदर्भ ठरतात.
काय झाले?
अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हचे (US Federal Reserve) दीर्घकाळ अध्यक्ष राहिलेले एलन ग्रिन्सपॅन (Alan Greenspan) यांचे वयाच्या १०० व्या वर्षी निधन झाले. १९८७ ते २००६ या काळात अमेरिकेच्या मध्यवर्ती बँकेचे प्रमुख म्हणून काम करताना, ग्रिन्सपॅन जागतिक आर्थिक धोरणांमध्ये सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींपैकी एक बनले. त्यांच्या कार्यकाळात चार अमेरिकन राष्ट्राध्यक्षांचे प्रशासन आले आणि त्यांनी लक्षणीय आर्थिक वाढीचे निरीक्षण केले. मात्र, २००८ च्या जागतिक आर्थिक संकटाच्या पार्श्वभूमीवर त्यांच्या भूमिकेमुळे त्यांना तीव्र टीकेलाही सामोरे जावे लागले.
फेडचे 'मेस्ट्रो' वारसा
आपल्या १९ वर्षांच्या नेतृत्वात, ग्रिन्सपॅन यांना अर्थव्यवस्थेचे 'मेस्ट्रो' (Maestro) म्हणून ओळखले जात असे. त्यांनी १९९४ च्या व्याजदर वाढीसारख्या मोठ्या आव्हानांना तोंड दिले, ज्याला अमेरिकन अर्थव्यवस्था मंदीत न ढकलता थंड ठेवण्याचे एक यशस्वी प्रयत्न मानले जात होते. त्यांच्या धोरणांनी जगभरातील मध्यवर्ती बँकांना व्याजदर आणि तरलता (Liquidity) व्यवस्थापित करण्याचा मार्ग दाखवला. तथापि, त्यांच्या वारशावर प्रश्नचिन्ह देखील आहेत. सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये स्थिर वाढ दिसली असली तरी, नंतरच्या काळात अमेरिकन अर्थव्यवस्थेच्या वाढत्या वित्तीयीकरणावर (Financialization) टीका झाली, जिथे वित्तीय संस्थांच्या हिताला खऱ्या अर्थव्यवस्थेपेक्षा जास्त महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसून आले.
गुंतवणूकदारांसाठी आजही का महत्त्वाचे?
आधुनिक गुंतवणूकदारांसाठी, ग्रिन्सपॅन यांचा प्रभाव त्यांच्या बाजारातील निरीक्षणांमधून कायम आहे. डिसेंबर १९९६ मध्ये, त्यांनी शेअर बाजारातील सट्टेबाजीच्या फुगवट्याचे वर्णन करण्यासाठी 'irrational exuberance' (अवाजवी उत्साह) हा शब्दप्रयोग केला होता. मालमत्तेच्या किमती मूलभूत मूल्यामुळे आहेत की सट्टेबाजीच्या वेडापायी, याचे मूल्यांकन करताना हे संकल्पना विश्लेषकांसाठी एक महत्त्वाचे साधन ठरते. विशेषतः, सध्याच्या जागतिक AI-आधारित बाजारातील तेजीच्या चर्चेत या शब्दाचा पुन्हा एकदा वापर होत आहे. भारताचे मुख्य आर्थिक सल्लागार व्ही. अनंत नागेश्वरन यांनी नुकतेच सध्याच्या बाजारातील ट्रेंडच्या संदर्भात या शब्दाचा उल्लेख केला, ज्यामुळे ग्रिन्सपॅन यांची तत्वे आजही धोरणकर्त्यांकडून वापरली जात असल्याचे दिसून येते.
आधुनिक बाजारांसाठी धडे
ग्रिन्सपॅन यांच्या कार्यकाळातून गुंतवणूकदारांसाठी दोन महत्त्वाचे धडे मिळतात. पहिली गोष्ट म्हणजे मध्यवर्ती बँकेच्या संवादाची शक्ती; त्यांचे शब्द जागतिक बाजारांना त्वरित प्रभावित करू शकत होते. दुसरे म्हणजे दुर्लक्षाचे धोके. २००८ च्या आर्थिक संकटाची तीव्रता ओळखण्यात त्यांचे अपयश हे मध्यवर्ती बँक धोरणांच्या मर्यादांचे एक वारंवार उदाहरण म्हणून दिले जाते. टीकाकारांच्या मते, नियमांचे सुलभीकरण (Deregulation) आणि वित्तीय अधिशेषांवर (Fiscal Surpluses) त्यांचा दीर्घकाळचा विश्वास यामुळे २०,०८ च्या संकटाला कारणीभूत ठरलेल्या असंतुलनांना खतपाणी मिळाले. गुंतवणूकदारांसाठी, हा एक आठवण करून देणारा धडा आहे की सर्वात आदरणीय धोरणकर्ते देखील चुका करू शकतात.
गुंतवणूकदारांनी काय लक्ष ठेवावे?
जरी ग्रिन्सपॅन यांचा काळ लोटला असला तरी, त्यांनी स्थापित केलेली तत्वे—जसे की चलनवाढ नियंत्रण आणि आर्थिक वाढ यातील संतुलन—अमेरिकेची फेडरल रिझर्व्ह (US Federal Reserve) आणि भारतीय रिझर्व्ह बँक (Reserve Bank of India) यांच्या कार्यपद्धतीमध्ये आजही महत्त्वाची आहेत. जागतिक बाजारांचा मागोवा घेणाऱ्या गुंतवणूकदारांनी सध्याचे मध्यवर्ती बँक नेते तरलता (Liquidity) आणि व्याजदर (Interest Rates) कसे संतुलित करतात यावर लक्ष ठेवले पाहिजे. त्यांच्या 'irrational exuberance' या इशाऱ्याची वारंवार होणारी प्रासंगिकता बाजारातील सहभागींना आठवण करून देते की कोणत्याही बाजार चक्रात सध्याच्या मूल्यांकनाची पातळी ऐतिहासिक डेटाच्या तुलनेत समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.