भारतात इलेक्ट्रिक थ्री-व्हीलर (Electric Three-Wheeler) वाहने सीएनजी (CNG) गाड्यांची जागा वेगाने घेत आहेत. प्रति किलोमीटर **₹0.40 ते ₹0.70** इतका कमी खर्च यामुळे चालक आणि कंपन्यांना मोठा फायदा होत आहे. मात्र, या बदलामुळे Bajaj Auto सारख्या जुन्या कंपन्यांसमोर स्पर्धा वाढली आहे, तर Mahindra आणि TVS Motor सारख्या कंपन्या इलेक्ट्रिक सेगमेंटमध्ये मोठी झेप घेत आहेत. बदलत्या तंत्रज्ञानाच्या या युगात जुन्या कंपन्या आपली बाजारातील पकड कशी टिकवतात, याकडे गुंतवणूकदारांचे लक्ष लागले आहे.
भारतातील लास्ट-माईल मोबिलिटी (Last-mile mobility) क्षेत्रात मोठा बदल घडताना दिसत आहे. पारंपरिक इंजिनच्या आवाजाऐवजी आता इलेक्ट्रिक थ्री-व्हीलरची शांतता अधिक ऐकू येत आहे. चालक आणि फ्लीट ऑपरेटर्ससाठी इलेक्ट्रिक वाहने पसंत केली जात आहेत. यामागचे मुख्य कारण म्हणजे आर्थिक बचत.
सीएनजी (CNG) गाड्यांचा प्रति किलोमीटर खर्च साधारणपणे ₹1.80 ते ₹2.50 येतो, तर इलेक्ट्रिक वाहनांचा खर्च ₹0.40 ते ₹0.70 प्रति किलोमीटरपर्यंत खाली आला आहे. हा मोठा फरक ग्राहकांना आकर्षित करत आहे.
स्पर्धेत बदल
Bajaj Auto सारख्या प्रस्थापित कंपन्यांसाठी हा एक मोठा धोरणात्मक बदल आहे. कंपनीने जुलै 2026 मध्ये एकूण 4,74,677 युनिट्सची विक्री नोंदवली, जी मागील वर्षाच्या तुलनेत 30% ने वाढली आहे. तरीही, थ्री-व्हीलर मार्केटमध्ये स्पर्धा तीव्र झाली आहे. Mahindra Last Mile Mobility आणि TVS Motor सारख्या कंपन्या नवीन इलेक्ट्रिक प्लॅटफॉर्म्स, उत्तम बॅटरी रेंज आणि आधुनिक सॉफ्टवेअरसह ग्राहकांचे लक्ष वेधून घेत आहेत.
उद्योग आता पारंपरिक विक्री मॉडेलऐवजी तंत्रज्ञानावर आधारित दृष्टिकोन स्वीकारत आहे. ग्राहक फक्त वाहनाची किंमत पाहत नाहीत, तर बॅटरीची टिकाऊपणा, चार्जिंगची सोय आणि डिजिटल निदान (digital diagnostics) यांसारख्या गोष्टींचाही विचार करत आहेत. उत्पादकांना आता सेवा प्रदाता म्हणून काम करावे लागत आहे, जेणेकरून बॅटरी मॉनिटरिंग सिस्टीम आणि जलद दुरुस्ती नेटवर्कद्वारे वाहनांचा वापर सुरू राहील. यासाठी कंपन्यांना नवीन डिझाइन आणि सेवा पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी गुंतवणूक करावी लागेल.
जोखीम आणि नफा व्यवस्थापन
या वाढीमध्ये अनेक आव्हाने आहेत, ज्यांचा कंपन्यांच्या नफ्यावर परिणाम होऊ शकतो. सरकारची धोरणे, विशेषतः FAME सबसिडी आणि राज्यस्तरीय सवलती, यावर उद्योगाचे भवितव्य अवलंबून आहे. या सरकारी मदतीतील कोणत्याही अनिश्चिततेमुळे मागणी आणि किमतींमध्ये अस्थिरता येऊ शकते.
इलेक्ट्रिक सेगमेंटमधील तीव्र स्पर्धेमुळे नफ्यावरही दबाव येत आहे. उत्पादकांना लिथियम-आयन बॅटरीची जास्त किंमत आणि त्याच वेळी फ्लीट ऑपरेटर्सना आकर्षित करण्यासाठी आक्रमक किंमत धोरण यामध्ये समतोल साधावा लागेल.
पुरवठा साखळीतील व्यत्यय, जसे की सेमीकंडक्टर आणि बॅटरी सेलची उपलब्धता, ही सुद्धा एक मोठी जोखीम आहे. स्थानिक पुरवठा साखळी परिपक्व होईपर्यंत बॅटरी तंत्रज्ञानासाठी आयातीवर अवलंबून राहणे ही एक दीर्घकालीन चिंता आहे. ज्या कंपन्या इनपुट कॉस्ट (input cost) व्यवस्थापित करू शकणार नाहीत, त्यांना नफ्यावर परिणाम भोगावा लागू शकतो.
गुंतवणूकदारांसाठी, इलेक्ट्रिक थ्री-व्हीलर आणि पारंपरिक वाहनांच्या मार्केट शेअरमधील बदल, कच्च्या मालाच्या किमती आणि सरकारी सबसिडीमधील बदल यावर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरेल. बदलत्या बाजारात टिकून राहण्यासाठी कंपन्यांना वेगवान नवोपक्रम (innovation) आणि सातत्यपूर्ण सेवा समर्थन यांचा समतोल साधावा लागेल.