WTO సంస్కరణలపై భారత్ దూకుడు: అమెరికా, యూరప్‌లతో విభేదాలు!

భారత్ వాదన: WTO మూల సూత్రాల పరిరక్షణ

కామెరూన్‌లోని యాయోండేలో జరుగుతున్న ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ (WTO) 14వ మంత్రివర్గ సమావేశం (MC14) లో, భారతదేశ వాణిజ్య, పరిశ్రమల శాఖ మంత్రి పియూష్ గోయల్, WTO వ్యవస్థాపక సూత్రాలైన ఏకాభిప్రాయంతో కూడిన నిర్ణయాలు, మోస్ట్ ఫేవర్డ్ నేషన్ (MFN) సూత్రం, ప్రత్యేక మరియు భేదాత్మక చికిత్స (S&DT) లను బలంగా సమర్థించారు. ఈ కీలక సూత్రాలు న్యాయమైన, సమతుల్య ప్రపంచ వాణిజ్యాన్ని నిర్ధారించడానికి అవసరమని ఆయన నొక్కి చెప్పారు. పెద్ద వాణిజ్య శక్తులు చిన్న దేశాలను పక్కకు నెట్టకుండా, అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలకు అనుకూలమైన సౌలభ్యాలను, నిర్ణయాత్మక నిర్మాణాలను కాపాడటానికి భారత్ కృషి చేస్తోంది. ఈ సమావేశం మార్చి 26-29, 2026 వరకు జరుగుతుంది.

సంస్కరణలపై భిన్న వాదనలు: న్యాయం వర్సెస్ సమర్థత

ప్రపంచ వాణిజ్యంలో WTO సంస్కరణలపై భిన్న దృక్పథాలు కనిపిస్తున్నాయి. అమెరికా, యూరోపియన్ యూనియన్ (EU) వంటి అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు, ప్రస్తుత ఆర్థిక వ్యవస్థకు సరిపోయే ఆధునిక, సమర్థవంతమైన వ్యవస్థను కోరుకుంటున్నాయి. వారి సంస్కరణ ప్రతిపాదనలు తరచుగా ఏకాభిప్రాయ నిర్ణయాలను లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి, దీనిని అమెరికా చాలా నెమ్మదిగా భావిస్తుంది. అలాగే, S&DT సౌలభ్యాన్ని పెద్ద, అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు దుర్వినియోగం చేస్తున్నాయని వాదిస్తున్నాయి. నేటి భౌగోళిక రాజకీయ పరిస్థితులకు MFN ఔచిత్యాన్ని అమెరికా ప్రశ్నిస్తోంది, దీనికి బదులుగా మరింత ఎంపిక చేసిన వాణిజ్య ఒప్పందాలను కోరుకుంటోంది. దీనికి విరుద్ధంగా, భారత్, అనేక అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు ఈ సూత్రాలను సమర్థిస్తున్నాయి. పారిశ్రామిక వృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి, ఆహార భద్రతను నిర్ధారించడానికి, వాణిజ్య చర్చలలో న్యాయమైన గళాన్ని కలిగి ఉండటానికి ఇవి పేద దేశాలకు రక్షణ కల్పిస్తాయని వాదిస్తున్నాయి.

S&DT: వివాదానికి కేంద్ర బిందువు

అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ప్రత్యేక అవకాశాలు, ప్రాధాన్యతలను అందించడానికి రూపొందించిన 'ప్రత్యేక మరియు భేదాత్మక చికిత్స' (S&DT) నిబంధనలు ప్రస్తుతం తీవ్ర వివాదాస్పదంగా మారాయి. 'అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశం' అనే స్థాయికి స్పష్టమైన ప్రమాణాలు లేకపోవడం, స్వీయ-ప్రకటనకు దారితీసింది. అమెరికా, EU లు దీనిని తీవ్రంగా విమర్శిస్తున్నాయి. పెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థలు, పేదల కోసం ఉద్దేశించిన ప్రయోజనాలను తప్పుగా క్లెయిమ్ చేస్తున్నాయని, ఇది అన్యాయమైన పోటీకి దారితీస్తుందని వారు ఆరోపిస్తున్నారు. S&DT అర్హత కోసం OECD సభ్యత్వం లేదా అధిక-ఆదాయ స్థితి వంటి నిష్పాక్షిక ప్రమాణాలను అమెరికా ప్రతిపాదించింది. అయితే, భారత్ S&DT ని పేదరికాన్ని, అభివృద్ధి అంతరాలను పరిష్కరించడానికి కీలకమైన ఒప్పంద హక్కుగా గట్టిగా సమర్థిస్తోంది. ఇటీవలే చైనా కూడా కొత్త S&DT క్లెయిమ్‌లను వదులుకుంటున్నట్లు ప్రకటించడం, ఈ అంశాన్ని మరింత క్లిష్టతరం చేసింది.

ఏకాభిప్రాయ నిర్ణయాలపై చర్చ

WTO స్థాపన నుండి మూలస్తంభంగా ఉన్న ఏకాభిప్రాయ ఆధారిత నిర్ణయ ప్రక్రియ కూడా ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటోంది. అమెరికా దీన్ని సకాలంలో నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి ప్రధాన అడ్డంకిగా భావిస్తోంది. భారత్, అనేక అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు, ఏకాభిప్రాయం అన్ని సభ్యులకు, వారి పరిమాణంతో సంబంధం లేకుండా, సమాన గళాన్ని అందిస్తుందని, హానికరమైన నిర్ణయాలను నిరోధించగలదని నమ్ముతున్నాయి. దీనిపై సంస్కరణల చర్చలు జరుగుతున్నాయి.

MFN స్థానం భవిష్యత్తు

అన్ని వాణిజ్య భాగస్వాములకు సమాన చికిత్సను కోరే MFN సూత్రం కూడా ప్రశ్నించబడుతోంది. MFN కాలం చెల్లిపోయిందని, ప్రస్తుత వాణిజ్యానికి ఇది సరిపోదని, వ్యూహాత్మక కారణాల దృష్ట్యా ఎంపిక చేసిన ఒప్పందాలను అడ్డుకుంటుందని అమెరికా పేర్కొంది. చైనా, భారత్ వంటి ప్రధాన దేశాల నుండి మార్కెట్ యాక్సెస్ సమస్యలపై ఆందోళనల కారణంగా EU కూడా MFN ను పునఃపరిశీలిస్తోంది. ఈ మార్పు, వివక్ష లేని విధానానికి దూరంగా, విచ్ఛిన్నమైన ప్రపంచ వాణిజ్య వ్యవస్థకు దారితీయవచ్చు.

చారిత్రక నేపథ్యం, ప్రస్తుత ఒత్తిళ్లు

ఈ చర్చలు, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలపై దృష్టి సారించిన GATT కాలం నాటి WTO చరిత్ర నుండి ఉద్భవించాయి. WTO స్థాపన 1995 నుండి అభివృద్ధి స్థితికి స్పష్టమైన నిర్వచనాలు లేకపోవడం ప్రస్తుత ప్రతిష్టంభనకు కారణమవుతోంది. అమెరికా-చైనా పోటీ వంటి భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు, ప్రపంచ షాక్‌లు ఆవశ్యకతను పెంచుతున్నప్పటికీ, ఏకాభిప్రాయాన్ని క్లిష్టతరం చేస్తున్నాయి. WTO వివాద పరిష్కార వ్యవస్థ స్తంభించిపోవడం విశ్వాసాన్ని తగ్గించింది, సభ్యులను చిన్న, బహుపాక్షిక లేదా ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాల వైపు నెట్టేస్తోంది.

భారత్ వైఖరిపై విమర్శలు

అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల హక్కులను భారత్ సమర్థిస్తున్నప్పటికీ, S&DT, ఏకాభిప్రాయంపై దాని బలమైన వైఖరి విమర్శలకు దారితీస్తోంది. అభివృద్ధి చెందిన దేశాల నుండి వచ్చిన విమర్శకులు, భారత్, ఇతర పెద్ద అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలు అవసరమైన WTO ఆధునీకరణను అడ్డుకుంటున్నాయని, కాలం చెల్లిన వ్యవస్థను కొనసాగిస్తున్నాయని ఆరోపిస్తున్నారు. భారత్ సమర్థిస్తున్న స్వీయ-ప్రకటన, అత్యంత పేద దేశాలకు ప్రయోజనాలను బలహీనపరిచి, బలమైన ఆర్థిక వ్యవస్థలు నిబద్ధతలను నివారించడానికి వీలు కల్పిస్తోందని చాలామంది భావిస్తున్నారు. కొందరు విశ్లేషకులు, భారత్ యొక్క కఠినమైన వైఖరి దానిని అడ్డంకిగా మారుస్తోందని, తద్వారా దానిని ఒంటరిని చేసి, సబ్సిడీలు, సాంకేతిక బదిలీలు, డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వంటి సమస్యలను పరిష్కరించడంలో WTO సామర్థ్యాన్ని దెబ్బతీస్తుందని సూచిస్తున్నారు. భారత్ S&DT వాదనలు, వాణిజ్య సరళీకరణకు నష్టం కలిగించి, పరిశ్రమలు లేదా ఆహార భద్రతను రక్షించే పరిరక్షణవాద లక్ష్యాలను దాచిపెడుతున్నాయని కూడా వాదనలున్నాయి.

WTO సంస్కరణల భవిష్యత్తు

MC14, WTO భవిష్యత్తుకు కీలక సూచిక. కట్టుదిట్టమైన ఒప్పందాలు వచ్చే అవకాశం లేనప్పటికీ, ఈ సమావేశం ఒక కార్యాచరణ ప్రణాళికను నిర్దేశించవచ్చు లేదా భవిష్యత్ చర్చలకు సంకేతం ఇవ్వవచ్చు. విభేదాలు లోతుగా ఉండటం, ఒకే విధమైన ఆలోచనలున్న సభ్యుల మధ్య బహుపాక్షిక ఒప్పందాల వైపు మారే అవకాశం ఉందని, తద్వారా WTO వెలుపల బహుళ-స్థాయి వాణిజ్య వ్యవస్థ ఏర్పడవచ్చు. వ్యాపారాలు తక్కువ ఊహించదగినతనం, అధిక వాణిజ్య ఖర్చులకు భయపడుతున్నాయి. వ్యాపార యూరోప్ వంటి సంస్థలు బహుపాక్షిక వ్యవస్థపై విశ్వాసాన్ని పునరుద్ధరించడానికి స్పష్టమైన పురోగతిని కోరుతున్నాయి. వివాద పరిష్కార వ్యవస్థ స్తంభించిపోవడం ఒక ప్రధాన ఆందోళన, ఇది మరింత విచ్ఛిన్నానికి, WTO ప్రాముఖ్యత తగ్గడానికి దారితీయవచ్చు.