లిపులేఖ్ పాస్: 6 ఏళ్ల తర్వాత భారత్-చైనా బోర్డర్ ట్రేడ్ పునఃప్రారంభం.. జూన్ 2026 నుండి!

అంతర్జాతీయ సరిహద్దుల్లో వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించే దిశగా, భారత ప్రభుత్వం లిపులేఖ్ పాస్ ద్వారా భారత్-చైనా సరిహద్దు వాణిజ్యాన్ని జూన్ 2026 నుండి పునరుద్ధరించాలని నిర్ణయించింది. కేంద్ర విదేశాంగ శాఖ (Ministry of External Affairs) దీనికి సంబంధించిన 'నో అబ్జెక్షన్ సర్టిఫికెట్' (NOC) జారీ చేసింది. విదేశీ వ్యవహారాల కార్యదర్శి విక్రమ్ మిశ్రీ, హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ, వాణిజ్య & పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖల నుంచి కూడా అధికారిక ఆమోదం లభించింది. ఈ మేరకు పిథోరాఘడ్ జిల్లాలోని స్థానిక అధికారులు పలు శాఖలతో సమన్వయం చేసుకుంటూ, వ్యాపారుల కోసం రవాణా శిబిరాలు, కమ్యూనికేషన్, బ్యాంకింగ్ సేవలు, కస్టమ్స్, భద్రత వంటి అన్ని ఏర్పాట్లను సిద్ధం చేస్తున్నారు. చైనీస్ అధికారులతో సంప్రదింపుల వివరాలను కూడా పంచుకోనున్నారు. చారిత్రకంగా, ఈ మార్గం శతాబ్దాలుగా వ్యాపారులకు, యాత్రికులకు భారత్‌ను టిబెట్‌కు అనుసంధానిస్తూ వస్తోంది.

గతంలో నెలకొన్న ఉద్రిక్తతలను, ముఖ్యంగా 2020 నాటి సరిహద్దు ఘర్షణల నేపథ్యంలో, భారత్-చైనా సంబంధాలను సాధారణ స్థితికి తీసుకురావడంలో భాగంగానే లిపులేఖ్ పాస్ పునఃప్రారంభం ఒక కీలక అడుగు. ఇది షిప్కి లా, నాథు లా వంటి ఇతర హిమాలయ వాణిజ్య మార్గాల పునఃప్రారంభ ప్రణాళికలకు కూడా సమాంతరంగా జరుగుతోంది. లిపులేఖ్ మార్గం 1962 యుద్ధం తర్వాత సుదీర్ఘ విరామం అనంతరం 1992లో పునరుద్ధరించబడింది. అయితే, 2020లో కోవిడ్-19 మహమ్మారి కారణంగా మూసివేయబడింది. భారత్-చైనా మధ్య మొత్తం వాణిజ్యం గణనీయంగా చైనాకు అనుకూలంగా ఉన్నప్పటికీ (FY 2024-25లో $99.20 బిలియన్ల వాణిజ్య లోటు), లిపులేఖ్ వాణిజ్యం పరిమితమైనప్పటికీ, సరిహద్దుల్లోని స్థానిక వర్గాలకు ఆర్థికంగా ఎంతో కీలకం. 2019లో ఈ మార్గం ద్వారా జరిగిన వాణిజ్యం సుమారు ₹30 మిలియన్లుగా ఉంది. 2020లో పూర్తి చేసిన మోటరబుల్ రోడ్డు వంటి మెరుగైన మౌలిక సదుపాయాలు లాజిస్టిక్స్ ఖర్చులను తగ్గించి, వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించే అవకాశం ఉంది.

అయితే, లిపులేఖ్ పాస్ ద్వారా వాణిజ్యం పునఃప్రారంభం, నేపాల్ నుంచి వస్తున్న ప్రాదేశిక వాదనల (Territorial Claims) కారణంగా కొంత క్లిష్టంగా మారింది. నేపాల్, లిపులేఖ్‌తో పాటు కాలాపానీ, లింపియాధుర కూడా తమ సార్వభౌమ భూభాగంలో భాగమని వాదిస్తోంది. 2020లో భారత్ ఈ మార్గానికి అనుసంధానించే రహదారిని ప్రారంభించిన తర్వాత ఈ వాదనలు మరింత ప్రాధాన్యత సంతరించుకున్నాయి. భారత్ మాత్రం ఈ వాదనలను చారిత్రక వాస్తవాలకు విరుద్ధమని కొట్టిపారేస్తోంది. ఇది గతంలోనూ దౌత్యపరమైన సంబంధాలను ప్రభావితం చేసింది. అంతేకాకుండా, డోక్లాం వంటి సంఘటనల వల్ల నాథు లా వంటి మార్గాల్లో వాణిజ్య పరిమాణం హెచ్చుతగ్గులకు లోనైనట్లే, లిపులేఖ్ వాణిజ్యం యొక్క దీర్ఘకాలిక స్థిరత్వం సరిహద్దుల్లో శాంతి, దౌత్యపరమైన సంబంధాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతల వల్ల గతంలో వాణిజ్య మార్గాలు అంతరాయాలకు గురైన సందర్భాలు, నిలకడైన వాణిజ్యానికి ఉన్న ప్రమాదాలను సూచిస్తున్నాయి.

ఈ ఏడాది వాణిజ్య పునఃప్రారంభంపై వ్యాపారుల నుంచి గణనీయమైన ఆసక్తి ఉంటుందని అధికారులు అంచనా వేస్తున్నారు. వాణిజ్య కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు షెడ్యూల్ చేయబడింది, వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి దీనిని పొడిగించే అవకాశం ఉంది. మెరుగైన కార్యకలాపాలకు మద్దతుగా కమ్యూనికేషన్ నెట్‌వర్క్, బ్యాంకింగ్ సేవల బలోపేతం వంటి మౌలిక సదుపాయాల మెరుగుదలలపై కూడా చర్చలు జరుగుతున్నాయి. ఈ వ్యూహాత్మక పునఃప్రారంభం, సంక్లిష్టమైన భౌగోళిక రాజకీయ పరిస్థితులలో, ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది.