భారతదేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపులకు వెన్నెముకగా మారిన యూనిఫైడ్ పేమెంట్స్ ఇంటర్ఫేస్ (UPI) తన కార్యకలాపాలు ప్రారంభించి పదేళ్లు పూర్తి చేసుకుంది. గత ఆర్థిక సంవత్సరంలోనే **24,162 కోట్ల**కు పైగా లావాదేవీలను పూర్తి చేసింది. ఇప్పుడు ఈ వ్యవస్థ పరిణితి చెందుతున్న నేపథ్యంలో, బ్యాంకులు, పేమెంట్ ప్రొవైడర్ల దీర్ఘకాలిక సుస్థిరత కోసం ప్రభుత్వం సున్నా-ఫీజు (Zero-fee) విధానం నుంచి క్రమంగా మారుతోంది.
UPI: దశాబ్ద ప్రస్థానం
2016లో ప్రారంభమైన యూనిఫైడ్ పేమెంట్స్ ఇంటర్ఫేస్ (UPI), భారతదేశ డిజిటల్ చెల్లింపుల రంగంలో ఒక విప్లవాత్మక మార్పును తెచ్చింది. పదేళ్లుగా, ఈ వ్యవస్థ దేశ ఆర్థిక లావాదేవీలకు ప్రధాన సాధనంగా మారింది. ముఖ్యంగా, 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలోనే, UPI ద్వారా 24,162 కోట్లకు పైగా ట్రాన్సాక్షన్లు జరిగాయి. ఈ లావాదేవీల విలువ సుమారు ₹314 లక్షల కోట్లకు చేరుకుంది. ప్రస్తుతం దేశంలోని మొత్తం డిజిటల్ చెల్లింపుల్లో దాదాపు 86% వాటా UPI దే.
సుస్థిరత వైపు అడుగులు
UPI తన రెండో దశాబ్దంలోకి అడుగుపెడుతున్న వేళ, రెగ్యులేటరీ విధానాల్లో మార్పులు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. గతంలో, వ్యాపారులకు (Person-to-Merchant - P2M) జరిగే UPI లావాదేవీలపై ఎటువంటి మర్చంట్ డిస్కౌంట్ రేట్ (MDR) ఫీజు ఉండేది కాదు. చిన్న వ్యాపారాలు, వినియోగదారులను ప్రోత్సహించడానికి ఈ సున్నా-ఫీజు విధానాన్ని తొలి దశలో అనుసరించారు. అయితే, ఇప్పుడు UPI దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అంతర్భాగంగా మారడంతో, కొన్ని రకాల లావాదేవీలపై రుసుము విధించే అవకాశాలను కల్పించేలా ప్రభుత్వం పేమెంట్ అండ్ సెటిల్మెంట్ సిస్టమ్స్ చట్టాన్ని సవరించింది.
ఈ మార్పు వెనుక ముఖ్య ఉద్దేశ్యం, భారీ సంఖ్యలో లావాదేవీలను ఎటువంటి ఫీజు లేకుండా నిర్వహిస్తున్న బ్యాంకులు, పేమెంట్ సర్వీస్ ప్రొవైడర్ల ఆర్థిక స్థితిని మెరుగుపరచడమే. సాధారణ పీర్-టు-పీర్ (P2P) బదిలీలు, రిటైల్ లావాదేవీలు ఉచితంగానే కొనసాగే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, అధిక-విలువ కలిగిన వ్యాపార లావాదేవీలపై కొత్త ఫీజుల విధానం ఎలా అమలు చేయబడుతుందో అని ఇన్వెస్టర్లు ఇప్పుడు ఆసక్తిగా గమనిస్తున్నారు. 'పబ్లిక్ గూడ్'గా UPIని కొనసాగిస్తూనే, ఇంత పెద్ద నెట్వర్క్ను నిర్వహించడానికి అయ్యే ఖర్చులను తిరిగి రాబట్టుకోవాల్సిన ఆర్థిక అవసరాన్ని రెగ్యులేటర్లు ఎలా సమతుల్యం చేస్తారనేది కీలకం.
మార్కెట్ కేంద్రీకరణ ఆందోళనలు
ప్రస్తుతం, UPI మార్కెట్లో PhonePe, Google Pay వంటి కొన్ని ప్రైవేట్ యాప్ల ఆధిపత్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ఈ యాప్లే మొత్తం UPI లావాదేవీల్లో 80% నుండి 85% వరకు నిర్వహిస్తున్నాయి. ఈ కొద్దిపాటి ప్లాట్ఫారమ్లపైనే అధికంగా ఆధారపడటం వల్ల, వ్యవస్థాగత ప్రమాదం (Systemic Risk) పొంచి ఉంది. ఈ యాప్లలో ఏదైనా సాంకేతిక అంతరాయం లేదా విధాన మార్పు ఏర్పడితే, దేశంలోని భారీ చెల్లింపుల కార్యకలాపాలపై తీవ్ర ప్రభావం పడుతుంది. ఈ మార్కెట్ వాటాను రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI)తో పాటు ఇతర రెగ్యులేటర్లు నిశితంగా పరిశీలిస్తూ, డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో పటిష్టతను నిర్ధారించనున్నాయి.
అంతర్జాతీయంగా విస్తరణ
దేశీయ కార్యకలాపాలతో పాటు, UPI తన అంతర్జాతీయ విస్తరణను కూడా వేగవంతం చేస్తోంది. ఇప్పటికే సింగపూర్, యూఏఈ, ఫ్రాన్స్ వంటి దేశాల్లో UPI ఇంటిగ్రేషన్ అమల్లోకి వచ్చింది. ప్రారంభ వృద్ధి దశ నుంచి పరిణితి చెందిన, సంభావ్య రుసుములతో కూడిన వ్యవస్థగా UPI రూపాంతరం చెందుతున్న నేపథ్యంలో, అధిక-విలువ లావాదేవీలకు రుసుములు ఎప్పుడు, ఎలా ప్రవేశపెడతారనే దానిపై స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలే ఆర్థిక రంగానికి కీలకంగా మారతాయి. ఇదే, పేమెంట్ ప్రాసెసింగ్ రంగంలో భవిష్యత్ లాభదాయకతను నిర్ణయిస్తుంది.