భారతదేశంలో ఎక్సోటిక్ పెట్స్ (అరుదైన పెంపుడు జంతువులు) వ్యాపారం జోరుగా సాగుతోంది. 2024లో సుమారు **₹350 కోట్లు** ($42.6 మిలియన్లు)గా ఉన్న ఈ మార్కెట్, 2030 నాటికి **₹630 కోట్లకు** ($75.8 మిలియన్లకు) చేరుకోవచ్చని అంచనా. అయితే, ఈ రంగంలో నియంత్రణాపరమైన సవాళ్లు, అక్రమ రవాణా, ప్రజారోగ్యానికి ముప్పు వంటి సమస్యలున్నాయి.
అసలేం జరిగింది?
భారతదేశంలో ఎక్సోటిక్ పెట్స్ (అరుదైన, విదేశీ జాతి జంతువులు) మార్కెట్ గణనీయంగా విస్తరిస్తోంది. ప్రస్తుతం 2024 నాటికి దీని విలువ సుమారు **$42.6 మిలియన్లు (సుమారు ₹350 కోట్లు)**గా ఉంది. రాబోయే ఆరేళ్లలో, అంటే 2030 నాటికి ఈ మార్కెట్ $75.8 మిలియన్లకు (సుమారు ₹630 కోట్లకు) చేరుకుంటుందని అంచనా వేస్తున్నారు. ఏటా దాదాపు 10.2% చొప్పున ఈ వ్యాపారం వృద్ధి చెందుతోంది. నగరాల్లో పాములు, పక్షులు, సరీసృపాలు, క్షీరదాలు, అకశేరుకాలు వంటి అరుదైన జంతువులను పెంచుకోవడం ఒక స్టేటస్ సింబల్గా మారడమే దీనికి ప్రధాన కారణం. అయితే, ఈ వ్యాపారం పెరుగుతున్నప్పటికీ, దీనికి సంబంధించిన చట్టపరమైన, నియంత్రణాపరమైన నిబంధనలు మాత్రం సరిగా లేవు. అధికారిక వ్యాపారంతో పాటు, అక్రమ రవాణా, వ్యవస్థీకృత నేరాలూ ఈ రంగంలో రాజ్యమేలుతున్నాయని నివేదికలు చెబుతున్నాయి.
చట్టాలు, నిబంధనల సందిగ్ధత
ప్రస్తుతం, భారతదేశంలో వన్యప్రాణుల (రక్షణ) చట్టం, 1972 ప్రకారం ఈ వ్యాపారాన్ని నియంత్రించే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) జాబితాలో ఉన్న జాతుల కోసం కొన్ని సవరణలు చేసినప్పటికీ, ఎక్సోటిక్ జంతువుల యాజమాన్యం, పెంపకం, వాటి మూలాలను గుర్తించడం (traceability) వంటి అంశాలపై సమగ్రమైన జాతీయ విధానం కొరవడింది. లైసెన్సులు, స్పష్టమైన ట్రాకింగ్ వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల, అడవి నుంచి పట్టుకున్న జంతువులను కూడా చట్టబద్ధంగా పెంపకం చేసినట్లుగా చూపించే అవకాశం ఉంది. దీంతో అధికారులు పర్యవేక్షించడం కష్టమవుతోంది.
పర్యావరణ, ప్రజారోగ్యానికి ముప్పు
వ్యాపారం, చట్టపరమైన సమస్యలతో పాటు, ఈ వ్యాపారం వల్ల భారతీయ జీవవైవిధ్యానికి, ప్రజారోగ్యానికి కూడా తీవ్రమైన ముప్పు ఉంది. 'అలిగేటర్ గార్', 'గ్రీన్ ఇగ్వానా' వంటి విదేశీ జాతులు మన స్థానిక పర్యావరణ వ్యవస్థల్లోకి ప్రవేశించి, మన స్థానిక జాతులకు హాని కలిగించే ప్రమాదం ఉంది. అంతేకాకుండా, ఎక్సోటిక్ జంతువుల కేఫ్లు, పెట్టింగ్ జోయ్లు పెరగడం వల్ల, జూనోటిక్ వ్యాధులు (జంతువుల నుంచి మనుషులకు సోకేవి) వ్యాపించే అవకాశాలు పెరుగుతున్నాయి. సాల్మొనెల్లా, ఏవియన్ ఇన్ఫ్లుయెంజా, క్లామిడియా వంటి వ్యాధికారకాలు, సరైన పశువైద్య పరీక్షలు, జంతు సంక్షేమ ప్రమాణాలు లేనప్పుడు, వాటితో సన్నిహితంగా ఉండటం ద్వారా మనుషులకు సోకే ప్రమాదం ఉంది.
అక్రమ రవాణా మార్గాలు, అమలు సవాళ్లు
భారతదేశ భౌగోళిక స్వరూపం అంతర్జాతీయ వన్యప్రాణి అక్రమ రవాణాకు ఒక మార్గంగా మారుతోంది. సరిహద్దులు బలహీనంగా ఉండటం, ప్రధాన అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాలు ఈ అక్రమ రవాణాకు కేంద్రాలుగా మారుతున్నాయి. ఆగ్నేయాసియా, ఆస్ట్రలేషియా, అమెరికా ఖండాల నుంచి వచ్చే జంతువులను తరలించడానికి చెన్నై, బెంగళూరు, ముంబై వంటి నగరాలు కీలక కేంద్రాలుగా మారాయి. 2022లో WWF-India నమోదు చేసిన గణాంకాల ప్రకారం, దాదాపు 4,000 జంతువులతో కూడిన 56 వేర్వేరు అక్రమ రవాణా సంఘటనలు నమోదయ్యాయి. పట్టుబడిన ఈ సజీవ జంతువులను ఆశ్రయం కల్పించడం అధికారులకు పెద్ద సవాలుగా మారింది. ప్రస్తుతం ఉన్న రెస్క్యూ సెంటర్లు, జూలు వాటిని నిర్వహించడానికి తగిన వనరులు లేకపోవడమే దీనికి కారణం.
భవిష్యత్తులో ఏం చూడాలి?
ఈ రంగంపై ఆసక్తి ఉన్నవారు, ప్రభుత్వం ఈ వ్యాపారాన్ని నియంత్రించడానికి ఎలాంటి కఠినమైన చట్టాలను తీసుకువస్తుందో గమనించాలి. లైసెన్సింగ్ విధానాలు, జంతువుల మూలాలను గుర్తించే పద్ధతులు, కొత్త జాతుల వల్ల పర్యావరణానికి కలిగే ముప్పును అంచనా వేసే ప్రక్రియల్లో మార్పులు వస్తాయేమో చూడాలి. నియంత్రణలు కఠినతరం చేయడం లేదా రవాణా కేంద్రాల వద్ద నిఘా పెంచడం వంటి చర్యలు తీసుకుంటే, ఈ వ్యాపార స్వరూపం మారే అవకాశం ఉంది. ఇది ప్రస్తుతం ఈ రంగంలో ఉన్న వ్యాపారాల లాభదాయకతపై ప్రభావం చూపవచ్చు.