దేశంలో పెరుగుతున్న 'డిజిటల్ అరెస్ట్' మోసాలను అరికట్టడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం, RBI, రాష్ట్రాలు కలిసికట్టుగా పనిచేయాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది. బాధితుల ఫిర్యాదులపై సత్వర చర్యలు, డబ్బుల రికవరీని వేగవంతం చేసేలా ఈ కొత్త ప్రోటోకాల్స్ ఉండనున్నాయి. 2026 తొలి అర్ధభాగంలో **16,000**కు పైగా ఫిర్యాదులు నమోదైన నేపథ్యంలో ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు. సైబర్ మోసాలను ఎదుర్కోవడానికి, మ్యూల్ ఖాతాలను (Mule Accounts) నియంత్రించడానికి ఈ ఆదేశాలు దోహదపడతాయి.
సైబర్ మోసాల నియంత్రణలో పురోగతి
'డిజిటల్ అరెస్ట్' పేరుతో జరుగుతున్న మోసాలపై సుప్రీంకోర్టు తీవ్ర ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. ఈ అక్రమాలను అరికట్టడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం, రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI), రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కలిసికట్టుగా పనిచేయాలని, ఒకే విధమైన ప్రామాణిక ఆపరేటింగ్ విధానాలను (SOPs) రూపొందించాలని ఆదేశించింది. దీని ద్వారా సైబర్ మోసాలపై ఫిర్యాదులను స్వీకరించే ప్రక్రియను సులభతరం చేయడం, బాధితులకు వెంటనే న్యాయం చేకూర్చడం, దొంగిలించబడ్డ డబ్బును త్వరగా తిరిగి ఇప్పించడం వంటివి చేయాలని న్యాయస్థానం ఆశిస్తోంది.
ఇండియన్ సైబర్ క్రైమ్ కోఆర్డినేషన్ సెంటర్ (I4C) నివేదికల ప్రకారం, 'డిజిటల్ అరెస్ట్' మోసాల ఫిర్యాదులు 2024లో 1,23,672 ఉండగా, 2025 నాటికి 58,249కి, 2026 మొదటి అర్ధభాగంలో 16,377కి తగ్గినప్పటికీ, ఈ సంఖ్యలు ఇప్పటికీ ఆందోళనకరంగానే ఉన్నాయని సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయపడింది. సైబర్ మోసాలను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోవడానికి, రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఇన్నోవేషన్ హబ్, I4C మధ్య డేటా షేరింగ్ ఒప్పందం మే 11, 2026న ఖరారైంది. ప్రస్తుతం, 123,590 బ్యాంకు బ్రాంచులు 69 బ్యాంకులకు చెందినవి, ఫిర్యాదుల పరిష్కార పోర్టల్ తో అనుసంధానమై ఉన్నాయి. దేశవ్యాప్తంగా 57 బ్యాంకులలో ప్రత్యేక మనీ రీస్టోరేషన్ మెకానిజం (Money Restoration Mechanism) అమలులో ఉంది. ఇప్పటివరకు 36,290 కేసులలో దాదాపు ₹18.05 కోట్లు బాధితులకు విజయవంతంగా తిరిగి చెల్లించబడ్డాయని నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి.
మ్యూల్ ఖాతాలపై (Mule Accounts) దృష్టి
ఫిర్యాదుల పరిష్కారంతో పాటు, మోసగాళ్లు దొంగిలించిన డబ్బును తరలించడానికి, దాచడానికి ఉపయోగించే 'మ్యూల్' ఖాతాలను గుర్తించి, బ్లాక్ చేయడానికి ఒక ప్రత్యేక SOPని అభివృద్ధి చేయాలని RBIని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది. ఇటీవల సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషన్ (CBI) దర్యాప్తు చేసిన ఒక డిజిటల్ అరెస్ట్ ర్యాకెట్ లో 238 మంది బాధితులు ప్రభావితమయ్యారు. ఈ కేసులో 67 ఫస్ట్-లేయర్ బ్యాంక్ ఖాతాల ద్వారా దాదాపు ₹80 కోట్లు బదిలీ అయినట్లు తేలింది.
రాష్ట్రాలకు అమలు గడువులు
దేశవ్యాప్తంగా ఈ కొత్త విధానాల అమలులో తేడాలున్నాయి. ప్రస్తుతం, కేవలం 19 రాష్ట్రాలలో మాత్రమే 'ఇ-జీరో FIR' (e-Zero FIR) విధానం అమల్లో ఉంది. కేవలం 14 రాష్ట్రాలు మాత్రమే తమ రాష్ట్ర సైబర్ క్రైమ్ కోఆర్డినేషన్ సెంటర్లను (State Cyber Crime Coordination Centres) అధికారికంగా నోటిఫై చేశాయి. ఈ నోటిఫికేషన్లను పూర్తి చేయడానికి, స్థానిక మాడ్యూల్స్ ను హోం మినిస్ట్రీ మార్గదర్శకాలతో సమన్వయం చేసుకోవడానికి రాష్ట్రాలు, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు సుప్రీంకోర్టు నాలుగు వారాల గడువు విధించింది. దీంతో పాటు, భద్రతను మరింత కట్టుదిట్టం చేయడానికి ప్రభుత్వం టెలికమ్యూనికేషన్స్ (యూజర్ ఐడెంటిఫికేషన్) రూల్స్, 2025 (Telecommunications (User Identification) Rules, 2025) ను కూడా ముందుకు తీసుకువస్తోంది.
బ్యాంకింగ్ రంగం, పెట్టుబడిదారులకు, ఈ కొత్త SOPలు సైబర్ మోసాల వల్ల కలిగే రిస్క్ ను ఎంతవరకు తగ్గిస్తాయనేది కీలకం కానుంది. భవిష్యత్ నివేదికలు, అనుమానాస్పద ఖాతాల కార్యకలాపాలను ఆర్థిక సంస్థలు ఎంత సమర్థవంతంగా పర్యవేక్షిస్తున్నాయో, నష్టాలను ఎలా నివారిస్తున్నాయో తెలియజేస్తాయి.