భారత న్యాయవ్యవస్థలో **5 కోట్లకు** పైగా కేసులు పెండింగ్లో ఉండటం, వ్యవస్థ సామర్థ్యంపై ఆందోళనలను రేకెత్తిస్తోంది. మౌలిక సదుపాయాలను ఆధునీకరించడానికి, న్యాయమూర్తులపై పరిపాలనా భారాన్ని తగ్గించడానికి, డిజిటల్ కోర్టు ప్రక్రియలను ప్రామాణీకరించడానికి 'నేషనల్ జ్యుడిషియల్ రిఫార్మ్స్ కమిషన్' ఏర్పాటు చేయాలని నిపుణులు కోరుతున్నారు.
కేసుల భారం ఎంత తీవ్రంగా ఉంది?
ప్రస్తుతం భారత న్యాయవ్యవస్థ ఒక తీవ్రమైన సంక్షోభంలో ఉంది. దేశవ్యాప్తంగా అన్ని కోర్టుల్లో కలిపి పెండింగ్లో ఉన్న కేసుల సంఖ్య 5 కోట్లు దాటింది. ఈ భారీ భారం న్యాయ ప్రక్రియ వేగాన్ని, పౌరులకు, సంస్థలకు న్యాయం అందే తీరును ప్రభావితం చేస్తోంది. న్యాయ నిపుణుల వాదన ప్రకారం, కోర్టులు పనిచేస్తున్నప్పటికీ, కేసుల సంఖ్యను బట్టి కేవలం చిన్నపాటి మార్పులతో సరిపెట్టలేమని, వ్యవస్థాగత పునర్నిర్మాణం అవసరమని అంటున్నారు.
డిజిటల్ అంతరాలు, ప్రక్రియల సంస్కరణ
కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో వర్చువల్ విచారణలు ఊపందుకున్నప్పటికీ, ఈ పరివర్తన ఇంకా పూర్తి కాలేదని విశ్లేషణలు సూచిస్తున్నాయి. దేశవ్యాప్తంగా ఒకే విధమైన డిజిటల్ విచారణ వ్యవస్థ లేకపోవడం ప్రధాన సమస్యగా మారింది. ప్రస్తుతం, కోర్టు నియమాల్లో వైవిధ్యాలు ఉండటం వల్ల న్యాయవాదులకు, పిటిషనర్లకు ఇబ్బందులు ఎదురవుతున్నాయి. కాగితపు పత్రాలను డిజిటల్ రూపంలోకి మార్చడం కూడా పూర్తి పరిష్కారం కాదని నిపుణులు భావిస్తున్నారు. కేవలం ఫైళ్లను డిజిటల్గా నిల్వ చేయడమే కాకుండా, డాక్యుమెంట్ల ఎలక్ట్రానిక్ సర్వీస్, రియల్-టైమ్ ట్రాకింగ్ వంటి వాస్తవ న్యాయ ప్రక్రియలను డిజిటలైజ్ చేస్తేనే అసలైన సామర్థ్యం వస్తుందని వారు నొక్కి చెబుతున్నారు.
న్యాయవ్యవస్థపై పరిపాలనా భారం
జిల్లా న్యాయమూర్తులు, ఇతర న్యాయమూర్తుల విలువైన సమయం తరచుగా పరిపాలనా పనులకే పరిమితమవుతోంది. ఉదాహరణకు, సేకరణ ఒప్పందాల నిర్వహణ, మౌలిక సదుపాయాల లాజిస్టిక్స్ వంటి పనులు, న్యాయ నిర్ణయాలపై దృష్టి పెట్టడానికి ఆటంకంగా మారుతున్నాయి. ఈ పరిపాలనా భారం, నాణ్యత కంటే సంఖ్యాపరమైన ఫలితాలకు అధిక ప్రాధాన్యతనిచ్చే పనితీరు కొలమానాలు న్యాయమూర్తుల ఏకాగ్రతను దెబ్బతీస్తాయి. దీన్ని పరిష్కరించడానికి, UK వంటి దేశాల్లో ఉన్న వ్యవస్థ మాదిరిగా, కోర్టులకు ప్రత్యేక పరిపాలనా సేవలను ప్రవేశపెట్టాలని ప్రతిపాదనలు వస్తున్నాయి. ఇది న్యాయమూర్తులు కేసుల విచారణపై పూర్తిగా దృష్టి పెట్టడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.
నేషనల్ రిఫార్మ్స్ కమిషన్ ప్రతిపాదన
ఈ మార్పులను వేగవంతం చేయడానికి, న్యాయ పండితులు, పరిశీలకులు శాశ్వత 'నేషనల్ జ్యుడిషియల్ రిఫార్మ్స్ కమిషన్' ఏర్పాటు చేయాలని సూచిస్తున్నారు. ప్రస్తుతం ఉన్న సంస్థల మాదిరిగా కాకుండా, ఈ ప్రతిపాదిత కమిషన్కు రాష్ట్రాలన్నింటిలో కోర్టు మౌలిక సదుపాయాలను ప్రామాణీకరించడం, పరిశోధన, ప్రిడిక్టివ్ అనలిటిక్స్ కోసం AI వంటి అధునాతన సాంకేతికతలను అనుసంధానించడం వంటి దీర్ఘకాలిక పరివర్తనను పర్యవేక్షించే అధికారం ఉంటుంది. విచ్ఛిన్నమైన, స్వల్పకాలిక కమిటీల ప్రయత్నాల నుండి ఆధునీకరణ కోసం ఒక నిర్మాణాత్మక, స్థిరమైన ఫ్రేమ్వర్క్ వైపు మారడమే దీని లక్ష్యం.
తదుపరి ఏమి చూడాలి?
న్యాయ రంగంలో జరుగుతున్న పరిణామాలను పర్యవేక్షించేవారు, కమిషన్ mandate ను రూపొందించడానికి నిపుణుల కమిటీ ఏర్పాటు, అవసరమైన శాసన, బడ్జెట్ మద్దతుపై న్యాయవ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక శాఖ మధ్య సహకారం వంటి కీలక అంశాలను గమనించాలి. స్పష్టమైన, కార్యాచరణ ప్రణాళికతో కూడిన రోడ్మ్యాప్ అభివృద్ధి, ఈ సంస్కరణ ప్రయత్నాలు చర్చల స్థాయి నుంచి వాస్తవ అమలు దశకు చేరుకుంటాయో లేదో అనేదానికి ప్రధాన సూచికగా ఉంటుంది.