భారత్ లో వివాద పరిష్కారం: మధ్యవర్తిత్వ పథకం బెడిసికొట్టింది.. లోక్ అదాలత్లే బెటర్!

మధ్యవర్తిత్వంలో మాయామృగం: అంచనాలు ఒకలా, ఫలితాలు మరోలా

భారత వాణిజ్య చట్టం (Commercial Courts Act) కింద తప్పనిసరి ప్రీ-ఇన్‌స్టిట్యూషన్ మధ్యవర్తిత్వ ప్రక్రియ (Mandatory Pre-institution Mediation) ఆశించినంతగా పనిచేయడం లేదని తాజా గణాంకాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. 2018 జులై నుంచి ఇప్పటివరకు 5,65,676 దరఖాస్తులు రాగా, పరిష్కారం (Settlement) అయిన కేసులు మాత్రం చాలా చాలా తక్కువ. ముఖ్యంగా, 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 59,568 దరఖాస్తుల్లో కేవలం 877 కేసులు మాత్రమే పరిష్కారమయ్యాయి. ఇది దాదాపు 1.47% మాత్రమే. అంతకుముందు ఏడాది (2023-24) లో 51,019 దరఖాస్తులకు 1,139 కేసులు పరిష్కారమయ్యాయి.

ఈ దరఖాస్తుల్లో చాలా వరకు అసలు మధ్యవర్తిత్వ ప్రక్రియలోకి వెళ్లకుండానే ఆగిపోతున్నాయని (Non-starters) సమాచారం. శిక్షణ పొందిన మధ్యవర్తుల కొరత, మౌలిక సదుపాయాల లేమి, మధ్యవర్తిత్వాన్ని తప్పించుకోవడానికి 'అత్యవసర మధ్యంతర ఉపశమనం' (Urgent Interim Relief) నిబంధనను దుర్వినియోగం చేయడం వంటి కారణాలు ఈ వైఫల్యానికి దారితీస్తున్నాయి. ప్రధాని ఆర్థిక సలహా మండలి సభ్యుడు సంజీవ్ సన్యాల్ వంటి నిపుణులు, ఈ తప్పనిసరి ప్రక్రియ వల్ల 3-5 నెలల ఆలస్యం, అదనపు ఖర్చులు తప్ప ప్రయోజనం లేదని అభిప్రాయపడుతున్నారు.

లోక్ అదాలత్స్: నిశ్శబ్దంగా కేసులను పరిష్కరించే యంత్రాలు

మరోవైపు, లోక్ అదాలత్స్ (Lok Adalats) మాత్రం వివాద పరిష్కారంలో తమ సత్తా చాటుతున్నాయి. నేషనల్ లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీ (NALSA) లెక్కల ప్రకారం, 2025లో నిర్వహించిన జాతీయ లోక్ అదాలత్స్ లో ఏకంగా 14.8 కోట్ల (14.8 Crore) కేసులను పరిష్కరించారు. ఇది 2021లో పరిష్కారమైన 1.27 కోట్ల కేసుల కంటే చాలా ఎక్కువ. 1987 చట్టం కింద పనిచేసే లోక్ అదాలత్స్, వేగంగా, తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన పరిష్కారాలను అందిస్తూ, కోర్టులపై భారాన్ని గణనీయంగా తగ్గిస్తున్నాయి. ఇక్కడ ఇచ్చిన తీర్పులు కోర్టు డిక్రీల వలె చట్టబద్ధంగా కట్టుబడి ఉంటాయి, దీనిపై అప్పీల్ కూడా ఉండదు.

వ్యవస్థాగత అడ్డంకులు, భవిష్యత్ ఆశలు

మొత్తం వివాద పరిష్కార వ్యవస్థలో మరిన్ని అడ్డంకులు ఉన్నాయి. 2019లో చట్టం చేసినా, ఆర్బిట్రేషన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా (Arbitration Council of India) ఇంకా ఏర్పాటు కాలేదు. దీనిపై ఎటువంటి స్పష్టత లేదు. దీంతో ఆర్బిట్రేషన్ ప్రమాణాల అభివృద్ధి కుంటుపడింది. చాలా మంది నిపుణులు, తప్పనిసరి మధ్యవర్తిత్వ ప్రక్రియను స్వచ్ఛందం (Voluntary) చేయాలని సూచిస్తున్నారు. 2023లో వచ్చిన మధ్యవర్తిత్వ చట్టం (Mediation Act) కూడా స్వచ్ఛంద ప్రీ-లిటిగేషన్ మధ్యవర్తిత్వం వైపు మొగ్గు చూపింది.

తప్పనిసరి మధ్యవర్తిత్వంలో లక్ష్యాలు నెరవేరకపోవడం, ఆర్బిట్రేషన్ కౌన్సిల్ వంటి కీలక సంస్కరణల్లో ఆలస్యం, భారతదేశంలో సమర్థవంతమైన న్యాయాన్ని అందించగల సామర్థ్యంపై ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నాయి. ఇది విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడం, వ్యాపారానికి అనుకూల వాతావరణాన్ని మెరుగుపరచడం వంటి వాటిపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది. ప్రస్తుత పరిస్థితి, కేవలం విధానపరమైన ఆదేశాలపైనే కాకుండా, వ్యవస్థాగత మెరుగుదలలపై దృష్టి సారించి, ADR వ్యూహాలను సమగ్రంగా పునఃపరిశీలించాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తోంది.