భారత్ లో బెయిల్ సంక్షోభం: న్యాయం ఆలస్యం.. స్వేచ్ఛకు దూరం!

న్యాయమూర్తుల భయం.. జైళ్లలో అన్యాయం

న్యాయమూర్తులు, మెజిస్ట్రేట్లపై వచ్చే పరిశీలన, అవినీతి ఆరోపణలకు భయపడి, బెయిల్ ఇవ్వడానికి తీవ్రంగా వెనుకాడుతున్నారు. ఈ భయం వల్ల, కేసులు దిగువ కోర్టుల్లోనే పరిష్కారం కావాల్సినవి కూడా, పై కోర్టులకు వెళ్లేలా పరిస్థితి మారింది. బెయిల్ నిరాకరించడమే సురక్షిత మార్గంగా వారు భావిస్తున్నారు. మాజీ భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ D.Y. చంద్రచూడ్ కూడా ఈ న్యాయమూర్తుల సంశయాన్ని, బెయిల్ ఇచ్చేవారికి ఉండే వ్యక్తిగత ప్రమాదాన్ని గుర్తించారు. దీని పర్యవసానంగా, సుప్రీంకోర్టుకు ఏటా సుమారు 70,000 బెయిల్ పిటిషన్లు చేరుతున్నాయి. ఈ భారం న్యాయ వ్యవస్థ వనరులపై ఒత్తిడి తెస్తూ, న్యాయాన్ని ఆలస్యం చేస్తోంది. 84 ఏళ్ల వయసులో బెయిల్ కోసం 9 నెలలు ఎదురుచూసి, కస్టడీలోనే మరణించిన ఫాదర్ స్టాన్ స్వామి, 846 రోజులు జైల్లో గడిపిన జర్నలిస్ట్ సిద్దిఖీ కప్పన్ వంటి విషాదకరమైన కేసులు, ఈ న్యాయపరమైన స్తబ్దత వల్ల కలిగే తీవ్రమైన మానవ నష్టాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి. అంతేకాకుండా, విచారణ లేకుండానే 5 ఏళ్లకు పైగా తీహార్ జైల్లో ఉన్న ఉమర్ ఖలీద్ కేసును, సుప్రీంకోర్టు 'శిక్షకు ముందే శిక్ష'గా అభివర్ణించడం, విచారణకు ముందు ఎక్కువ కాలం నిర్బంధంలో ఉంచే ఈ అన్యాయాన్ని మరింత స్పష్టం చేస్తుంది.

వ్యవస్థాగత అన్యాయం.. ఆర్థిక వ్యవస్థపై భారం

ఇది కొత్త సమస్య కాదు. దశాబ్దాల క్రితమే, సుప్రీంకోర్టు అండర్ ట్రయల్స్ (విచారణ ఖైదీలు) వాళ్లపై పడబోయే శిక్ష కంటే ఎక్కువ కాలం జైల్లో గడుపుతున్నారని గుర్తించింది. దీర్ఘకాలిక ముందుస్తు నిర్బంధం ఆర్టికల్ 21ను ఉల్లంఘిస్తుందని కూడా తెలిపింది. బెయిల్ అనేది నియమం, జైలు అనేది మినహాయింపు అని సుప్రీంకోర్టు ఎన్నోసార్లు స్పష్టం చేసినా, ఆచరణలో దీనికి పూర్తిగా విరుద్ధంగా జరుగుతోంది. ప్రస్తుత గణాంకాల ప్రకారం, భారతదేశంలోని జైళ్లలో ఉన్నవారిలో దాదాపు 5.5 లక్షల మంది (సుమారు 75%) విచారణ ఖైదీలే (undertrials). ఇలా శిక్ష ఖరారు కాని వారిని పెద్ద సంఖ్యలో నిర్బంధించడం వల్ల, గణనీయమైన ఆర్థిక భారం పడుతోంది. ఇది ఉత్పాదకతను కోల్పోయేలా చేయడంతో పాటు, జైళ్ల నిర్వహణకు రాష్ట్ర వనరులపై భారం మోపుతుంది. కుటుంబాలు, సమాజాలు కూడా అస్తవ్యస్తంగా మారుతున్నాయి. ఇటువంటి సుదీర్ఘ న్యాయ ప్రక్రియల్లో ఉండే అసమర్థత, విస్తృత ఆర్థిక వ్యవస్థను బలహీనపరుస్తుంది. ఇది పెట్టుబడిదారుల విశ్వాసాన్ని, న్యాయాన్ని అందించే 'మార్కెట్' స్థిరత్వాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది.

సంస్థాగత సంస్కరణల ఆవశ్యకత

ఈ లోతుగా పాతుకుపోయిన సమస్యను పరిష్కరించడానికి, వ్యక్తిగత న్యాయమూర్తుల విచక్షణ మాత్రమే సరిపోదు. సంస్థాగత స్థాయిలో చొరవ తీసుకోవాలి. నిపుణులు, న్యాయ పండితులు కొన్ని సూచనలు చేస్తున్నారు. ఏడు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ శిక్ష పడే కేసులలో, బెయిల్ తిరస్కరణ జరిగితే 60 నుండి 90 రోజుల తర్వాత తప్పనిసరిగా ఆటోమేటిక్ సమీక్ష (automatic review) ఉండాలని కోరుతున్నారు. దీనివల్ల కేసులు అంతులేకుండా ఆలస్యం కాకుండా ఉంటాయి. అంతేకాకుండా, హైకోర్టులు క్రమం తప్పకుండా త్రైమాసిక (quarterly) ఆడిట్‌లు నిర్వహించి, బెయిల్ తిరస్కరణ సరళిలోని వ్యవస్థాగత లోపాలను గుర్తించాలి. శిక్షించే ఉద్దేశ్యంతో కాకుండా, అవసరమైన శిక్షణ, సంస్థాగత మద్దతును మెజిస్ట్రేట్లకు అందించాలి. వారం రోజుల్లో బెయిల్ కేసులను పరిష్కరించగల ఫాస్ట్-ట్రాక్ బెంచ్‌ల ఏర్పాటు కూడా చాలా కీలకం. అత్యంత ముఖ్యంగా, రాజ్యాంగ సూత్రాలకు కట్టుబడి, చట్టబద్ధమైన బెయిల్ మంజూరు చేసే న్యాయ అధికారులకు రక్షణ కల్పించే వాతావరణాన్ని న్యాయవ్యవస్థ ప్రోత్సహించాలి. బెయిల్ నిరాకరించడం సురక్షితమని, మంజూరు చేయడం ప్రమాదకరమని భావించే ప్రస్తుత ప్రోత్సాహక నిర్మాణాన్ని (incentive structure) మార్చడానికి ఈ సాంస్కృతిక మార్పు చాలా అవసరం. చివరగా, రాజ్యాంగ సూత్రాలు ఆచరణలో వాస్తవాలుగా మారాలి. న్యాయం ఆలస్యం కావడం వల్ల, ముఖ్యంగా బలహీన వర్గాల వారికి, స్వేచ్ఛ హరించబడకూడదు.