పోలీసుల అదుపులో అన్యాయంగా ప్రాణాలు కోల్పోయిన 19 ఏళ్ల యువకుడి కుటుంబానికి ఢిల్లీ ప్రభుత్వం ₹18.44 లక్షల పరిహారం చెల్లించాలని ఢిల్లీ హైకోర్టు ఆదేశించింది. ఆత్మహత్య చేసుకున్నప్పటికీ, ఇలాంటి మరణాలు ఆర్టికల్ 21 ఉల్లంఘనేనని, రాష్ట్రం యొక్క బాధ్యత లోపించిందని న్యాయమూర్తి సచిన్ దత్తా స్పష్టం చేశారు. దీనితో రాష్ట్రం పరిరక్షణలో ఉన్నప్పుడు ప్రజల బాధ్యత కీలకమని కోర్టు నొక్కి చెప్పింది.
ఏం జరిగిందంటే?
పోలీసుల అదుపులో ఉండగా మరణించిన 19 ఏళ్ల యువకుడి తండ్రికి ₹18.44 లక్షల పరిహారం చెల్లించాలని ఢిల్లీ ప్రభుత్వాన్ని ఢిల్లీ హైకోర్టు ఆదేశించింది. ఈ ఘటన 2018 జనవరిలో కరవాల్ నగర్ పోలీస్ స్టేషన్లో జరిగింది. ఈ కేసును విచారించిన న్యాయమూర్తి సచిన్ దత్తా, రాష్ట్ర అదుపులో ఉన్నప్పుడు ఒక వ్యక్తి మరణించడం అనేది ప్రైవేట్ విషయం కాదని, అది రాష్ట్రం తన బాధ్యతను నిర్వర్తించడంలో విఫలమైందని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుందని అన్నారు.
రాష్ట్ర బాధ్యతపై కోర్టు వాదన
హింస, నిర్లక్ష్యం లేదా ఆత్మహత్య.. కారణమేదైనా, కస్టోడియల్ డెత్స్ అనేవి భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ)ను ఉల్లంఘించడమేనని న్యాయమూర్తి దత్తా నొక్కి చెప్పారు. ప్రతి కస్టోడియల్ డెత్ కేసులోనూ పరిహారం ఇవ్వాల్సిన అవసరం లేదన్న రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వాదనను కోర్టు తోసిపుచ్చింది. ఒక వ్యక్తి స్వేచ్ఛను హరించి, రాష్ట్ర సంరక్షణలో ఉంచినప్పుడు, అధికారులపై అదనపు బాధ్యత ఉంటుందని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఈ బాధ్యతను నిర్వర్తించడంలో విఫలమైతే, చట్టపరమైన సాంకేతికతలను పేర్కొంటూ రాష్ట్రం తన బాధ్యత నుంచి తప్పించుకోలేదని తేల్చిచెప్పింది.
కేసు నేపథ్యం
శ్యామ్ సుందర్ అనే వ్యక్తి తన దత్తపుత్రుడు దీపక్ జనవరి 15, 2018న అరెస్ట్ అయి, కరవాల్ నగర్ పోలీస్ స్టేషన్కు తీసుకెళ్లారని పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. స్టేషన్లో తనను, తన కొడుకును కొట్టారని, దీపక్ ను విడుదల చేయడానికి పోలీసులు డబ్బు డిమాండ్ చేశారని ఆయన ఆరోపించారు. ఆ తర్వాత దీపక్ను గురు తేగ్ బహదూర్ ఆసుపత్రికి తరలించగా, అక్కడ అప్పటికే మరణించినట్లు ప్రకటించారు. పోస్టుమార్టం నివేదికలో, గొంతు నులుముకోవడం వల్ల ఊపిరాడక మరణించినట్లు (asphyxia due to ante-mortem hanging) తేలింది. దీనిని పోలీసులు ఆత్మహత్యగా గుర్తించారు. కోర్టు ఈ తీర్పు, అదుపులో ఉన్న వ్యక్తి మరణానికి చట్టపరమైన జవాబుదారీతనాన్ని తెలియజేస్తుంది.
పరిహారాన్ని ఎలా నిర్ణయించారు?
సరైన పరిహారాన్ని లెక్కించడానికి, కోర్టు మల్టిప్లయర్ పద్ధతిని (multiplier method) ఉపయోగించింది. ఇది నష్టాన్ని అంచనా వేయడానికి ఒక ప్రామాణిక చట్టపరమైన విధానం. కోర్టు దీపక్ నెలవారీ ఆదాయాన్ని ₹12,000గా అంచనా వేసి, భవిష్యత్ ఆర్థిక అవకాశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని 40% అదనంగా చేర్చింది. మొత్తం ఫిగర్ను నిర్ణయించడానికి 18 మల్టిప్లయర్ ఉపయోగించబడింది. అంత్యక్రియల ఖర్చులు, ఆస్తి నష్టం కోసం అదనపు మొత్తాలను కలిపిన తర్వాత, కోర్టు మొత్తం పరిహారాన్ని ₹18.44 లక్షలుగా నిర్ధారించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఈ మొత్తాన్ని ఎనిమిది వారాలలోగా చెల్లించాలని ఆదేశించింది.
రాష్ట్ర అధికారులకు చట్టపరమైన చిక్కులు
ఈ తీర్పు, రాష్ట్ర ఏజెన్సీల జవాబుదారీతనంపై న్యాయస్థానం వైఖరిని గుర్తుచేస్తుంది. కస్టోడియల్ డెత్ను ఒక ప్రైవేట్ విషాదంగా కాకుండా, ఒక వ్యవస్థాగత వైఫల్యంగా వర్గీకరించడం ద్వారా, న్యాయ వ్యవస్థ తన విశ్వసనీయతను కాపాడుకోవడానికి ఇలాంటి కేసులను సమీక్షించాలని కోర్టు పునరుద్ఘాటించింది. తమ అదుపులో ఉన్న వ్యక్తుల భద్రతను అధికారులు నిర్ధారించడంలో విఫలమైనప్పుడు రాష్ట్ర బాధ్యతను ఎలా అర్థం చేసుకోవాలో ఈ నిర్ణయం ఒక ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనలకు తగిన న్యాయపరమైన పరిష్కారాలు లభించేలా ఇది చూస్తుంది.