Bombay HC తీర్పు: GST అధికారుల నగదు సీజ్ ఇకపై చెల్లదు!

కోర్టు సంచలన తీర్పు: అక్రమ నగదు సీజ్ చెల్లదు!

జస్టిస్ జీఎస్ కులకర్ణి, జస్టిస్ ఆర్తి సాతేతో కూడిన డివిజన్ బెంచ్ ఈ కీలక తీర్పును March 10, 2026 న వెలువరించింది. GST చట్టం ప్రకారం, కేవలం ఒక సోదాల్లో నగదు దొరికినంత మాత్రాన దాన్ని సీజ్ చేసే అధికారం అధికారులకు లేదని వారు స్పష్టం చేశారు. వ్యాపారి స్మృతి వాఘధారే వద్ద నుంచి సీజ్ చేసిన ₹1 కోటి నగదును కోర్టు "సార్వభౌమాధికారం లేని, ఏకపక్షమైన, చట్టవిరుద్ధమైన చర్య"గా అభివర్ణించింది. ఈ తీర్పు GST అధికారుల దర్యాప్తు అధికారాలపై గణనీయమైన పరిమితులు విధించింది, చట్టబద్ధమైన పరిధులను కచ్చితంగా పాటించాలని గుర్తు చేసింది. కోర్టు ఆదేశాల మేరకు, సీజ్ చేసిన ₹1 కోటిని వడ్డీతో సహా రెండు వారాల్లోగా తిరిగి ఇవ్వాలి. ఈ సోదాలు గత ఏడాది June 2023 లో, సుమారు ₹312.8 కోట్ల విలువైన ఇన్‌పుట్ ట్యాక్స్ క్రెడిట్ (ITC) మోసానికి పాల్పడినట్లు అనుమానిస్తున్న ఒక నకిలీ ఇన్‌వాయిసింగ్ నెట్‌వర్క్‌ను లక్ష్యంగా చేసుకుని జరిగాయి.

చట్టపరమైన వాదన: నగదు 'వస్తువు' కాదు!

పిటిషనర్ తరపు న్యాయవాది అభిషేక్ ఏ రస్తోగి వాదిస్తూ, CGST యాక్ట్ ప్రకారం GST కేసులకు సంబంధించిన 'వస్తువులు, పత్రాలు, పుస్తకాలు లేదా ఇతర సామగ్రి'ని మాత్రమే సీజ్ చేయవచ్చని తెలిపారు. చట్టబద్ధంగా 'డబ్బు' అయిన నగదు, ఇందులో చేర్చబడదని ఆయన అన్నారు. అంతేకాకుండా, CGST యాక్ట్ లోని సెక్షన్ 67 ప్రకారం, ఏదైనా సామగ్రిని సీజ్ చేసే ముందు అధికారులు "నమ్మడానికి గల కారణాన్ని" (reason to believe) నమోదు చేయాలని, కానీ ఇక్కడ ఆ ప్రక్రియ జరగలేదని రస్తోగి ఎత్తి చూపారు. అత్యంత కీలకంగా, CGST యాక్ట్ లోని సెక్షన్ 67(7) ప్రకారం అవసరమైన ఆరు నెలల లోపు డిపార్ట్‌మెంట్ నోటీసు జారీ చేయలేదని కూడా పేర్కొన్నారు. నగదుకు, GST దర్యాప్తునకు మధ్య స్పష్టమైన సంబంధాన్ని డిపార్ట్‌మెంట్ చూపించడంలో విఫలమైందని, సీజ్ చేయడానికి సరైన కారణాలను నమోదు చేయలేదని కోర్టు కూడా అంగీకరించింది.

ఆదాయపు పన్ను శాఖకు నగదు బదిలీపై కోర్టు ఆశ్చర్యం

GST డిపార్ట్‌మెంట్ ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలకు ఇది తోడైంది. సీజ్ చేసిన ₹1 కోటిని ఆదాయపు పన్ను శాఖకు బదిలీ చేశారనే విషయాన్ని విని కోర్టు ఆశ్చర్యం వ్యక్తం చేసింది. CGST చట్టం ప్రకారం ఒక కరెన్సీని మరో ఏజెన్సీకి బదిలీ చేయడానికి GST అధికారులకు అనుమతి లేదని, మరి ఎందుకు అలా చేశారని జస్టిస్ కులకర్ణి, జస్టిస్ సాతే ప్రశ్నించారు. ఈ బదిలీ సీజ్ కేసును మరింత బలహీనపరిచింది. అయితే, ఈ తీర్పు GST సీజ్ చట్టబద్ధతకు సంబంధించినదేనని, ఆదాయపు పన్ను శాఖ తన చట్టాల ప్రకారం నగదు మూలాలపై దర్యాప్తు చేయడాన్ని ఇది నిరోధించదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

అధికార దుర్వినియోగం, ప్రక్రియ లోపాలపై హెచ్చరిక

ఈ తీర్పు, GST ఇంటెలిజెన్స్ యూనిట్లు తరచుగా నకిలీ ఇన్‌వాయిసింగ్, ITC మోసాలు వంటి నేరాల దర్యాప్తుల్లో నగదును సీజ్ చేయడం వంటి వాటిపై అధికార దుర్వినియోగం జరిగే అవకాశం ఉందని సూచిస్తోంది. కఠినమైన ప్రక్రియ నియమాల ఆవశ్యకతను కోర్టు దృఢ వైఖరి నొక్కి చెప్పింది. GST చట్టం ప్రకారం పన్ను ఎగవేతకు నగదు స్పష్టంగా, చట్టబద్ధంగా సంబంధం కలిగి ఉండి, నమోదు చేయబడిన "నమ్మడానికి గల కారణం" (reason to believe) లేనప్పుడు, సీజ్ లను సవాలు చేసే అవకాశం ఉంది. చట్టపరమైన అధికారాలను తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడం, ఆలస్యంగా నోటీసులు జారీ చేయడం వంటి ప్రక్రియ లోపాలు, అమలు చేసే ఏజెన్సీలకు గణనీయమైన నష్టాన్ని సృష్టిస్తాయి. ఈ నిర్ణయం కారణంగా, అధికారులు ఏదైనా నగదు సీజ్ చేయడానికి స్పష్టమైన చట్టపరమైన ఆధారాన్ని నిరూపించుకోవాల్సి ఉంటుంది.

భవిష్యత్ GST సోదాలపై ప్రభావం

ఈ తీర్పు దేశవ్యాప్తంగా GST సోదర, సీజర్ కార్యకలాపాలపై విస్తృత ప్రభావం చూపనుంది. పన్ను అధికారుల విస్తృత దర్యాప్తు అధికారాలను చట్టం ప్రకారం మాత్రమే ఉపయోగించాలని ఇది పునరుద్ఘాటిస్తోంది. GST అధికారులు సీజ్ చేసిన నగదుకు, పన్ను కేసులకు మధ్య సంబంధాన్ని స్పష్టంగా నిరూపించుకోవాల్సి ఉన్నందున, అన్యాయంగా భావించే సీజ్ లను సవాలు చేయడానికి వ్యాపారాలకు బలమైన కారణాలు లభించే అవకాశం ఉంది. ఈ తీర్పుతో, GST ఇంటెలిజెన్స్ యూనిట్లు తమ ప్రక్రియలను సమీక్షించుకోవాల్సి ఉంటుంది, ముఖ్యంగా సోదాలు, సీజ్ లు, నోటీసుల కోసం జాగ్రత్తగా డాక్యుమెంటేషన్, CGST యాక్ట్ కి కచ్చితమైన అనుసరణపై దృష్టి సారిస్తాయి.