భారత రహదారుల కల: దశాబ్దాల ఆలస్యం.. వేల కోట్ల నష్టం!

అసలు సమస్య ఏంటి?

దేశం కోసం ఎంతో కీలకమైన మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులు, ముఖ్యంగా జాతీయ రహదారులు, దశాబ్దాలుగా ముందుకు సాగడం లేదు. శ్రీనగర్ నుండి కన్యాకుమారి వరకు, సిల్చార్ నుండి సౌరాష్ట్ర వరకు నిర్మించాల్సిన ఉత్తర-దక్షిణ, తూర్పు-పడమర (NS-EW) కారిడార్లలో ఏడు విభాగాలు, సుమారు 140 కిలోమీటర్ల మేర ఇంకా పూర్తి కాలేదు. ఇవి అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్, మరియు జమ్మూ & కాశ్మీర్ వంటి రాష్ట్రాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ఆలస్యం ఒక్క ఈ ప్రాజెక్టులకే పరిమితం కాలేదు.

ఏడు వందల పైగా ప్రాజెక్టులు ఆలస్యం.. ₹4.8 లక్షల కోట్ల నష్టం!

జనవరి 2024 నాటికి, కేంద్ర ప్రభుత్వం చేపట్టిన 1,821 ప్రాజెక్టులలో ఏకంగా 780 ప్రాజెక్టులు ఆలస్యంతో నత్తనడకన సాగుతున్నాయి. దీనివల్ల అంచనా వేసిన ఖర్చు కంటే అదనంగా దాదాపు ₹4.8 లక్షల కోట్ల నష్టం వాటిల్లింది. ఇది దేశ జీడీపీలో దాదాపు **1.6%**తో సమానం. బెంగళూరు-చెన్నై ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే వంటి ప్రాజెక్టుల్లో కాంట్రాక్టర్ల ఆర్థిక సమస్యల వల్ల పనులు ఆగిపోతే, వడోదర-ముంబై, ఢిల్లీ-అమృత్సర్-కట్రా ఎక్స్‌ప్రెస్‌వేలలో భూసేకరణ, నిధుల సమీకరణ, పర్యావరణ అనుమతులు వంటి కారణాలతో కాంట్రాక్టులు రద్దు అవుతున్నాయి.

దశాబ్దాల గడువుల తప్పిదం.. పెరుగుతున్న ఖర్చులు

డిసెంబర్ 2000లో ఆమోదం పొందిన NS-EW కారిడార్ ప్రాజెక్ట్, నేషనల్ హైవేస్ డెవలప్‌మెంట్ ప్రాజెక్ట్ (NHDP) ఫేజ్-IIలో ఒక కీలక భాగం. దీనిని 2007 నాటికి పూర్తి చేయాలని మొదట లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. తర్వాత 2009కి వాయిదా వేశారు. అయినా, ఇప్పటికీ పెద్ద మొత్తంలో పనులు మిగిలిపోయాయి. ఈ దశాబ్దాల పర్యవేక్షణ వైఫల్యం, భారతదేశం అతి తక్కువ సమయంలోనే భారీ రహదారులను నిర్మించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండటం (గిన్నిస్ రికార్డులు కూడా ఉన్నాయి) మరింత ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. జనవరి 2024 నాటికి, కేంద్ర ప్రాజెక్టులలో 42.83% ఆలస్యం అవుతుండగా, డిసెంబర్ 2023 నాటికి 431 ప్రధాన ప్రాజెక్టులలో ₹4.82 లక్షల కోట్లకు పైగా అదనపు వ్యయం జరిగింది. సుమారు 40% మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులు ఆలస్యం అవుతున్నాయని, దీనివల్ల మొత్తం రంగంలో ₹5 లక్షల కోట్ల ఖర్చు పెరిగిందని నివేదికలు చెబుతున్నాయి.

నిర్మాణపరమైన బలహీనతలు: భూమి, కాంట్రాక్టర్లు, ఒప్పందాలు

ఈ దీర్ఘకాల ఆలస్యాలకు ప్రధాన కారణాలు వ్యవస్థాగత లోపాలే. భూసేకరణ ఒక పెద్ద అడ్డంకిగా మారింది. దాదాపు 35% కేంద్ర ప్రాజెక్టులు నిలిచిపోవడానికి ఇదే కారణమని అంచనా. పాతబడిపోయిన పబ్లిక్-ప్రైవేట్ పార్ట్‌నర్‌షిప్ (PPP) ఒప్పందాలు, మారుతున్న నియంత్రణలకు అనుగుణంగా లేకపోవడం, ప్రాజెక్టుల సంక్లిష్టతలను తట్టుకోలేకపోవడం వంటివి కూడా సమస్యలను పెంచుతున్నాయి. కాంట్రాక్టర్ల పనితీరు సరిగా లేకపోవడం, ఆర్థికంగా ఇబ్బందుల్లో ఉండటం, ఒప్పందాలపై వివాదాలు కూడా ప్రాజెక్టులు ఆగిపోవడానికి, రద్దు కావడానికి దారితీస్తున్నాయి. చాలా సందర్భాల్లో, కాంట్రాక్టర్లే ప్రాజెక్టులు రద్దు చేస్తామని నోటీసులు ఇస్తున్నారు. ఎందుకంటే, భూమి అప్పగించడం వంటి ప్రాథమిక బాధ్యతలను అప్పగించిన సంస్థలు నెరవేర్చడం లేదని వారి వాదన. ఈ దీర్ఘకాల అమలు వైఫల్యాలు, నియంత్రణపరమైన ఆటంకాలు, పర్యావరణ అనుమతి ప్రక్రియలు అన్నీ కలిసి కొత్త మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిపై 'రిస్క్ ప్రీమియం' పెంచుతున్నాయి.

భవిష్యత్తు ఎలా ఉండబోతోంది?

ప్రభుత్వం 'భారత్‌మాల' వంటి ప్రాజెక్టుల ద్వారా మౌలిక సదుపాయాలపై భారీగా పెట్టుబడులు పెడుతున్నప్పటికీ, అసలు సమస్య అయిన ప్రాజెక్టులను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడంలో సవాలు కొనసాగుతూనే ఉంది. 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి ₹12 లక్షల కోట్లకు పైగా ప్రభుత్వ మూలధన వ్యయాన్ని పెంచాలని బడ్జెట్ సూచిస్తున్నా, కేటాయింపులు మాత్రమే సరిపోవని, అమలు కూడా జరగాలని నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. ఆడిట్ డేటా ప్రకారం, ఖర్చుల పెరుగుదల, ఆలస్యాలు పెరగడం వల్ల మౌలిక సదుపాయాల వ్యయం వల్ల ఆశించిన దీర్ఘకాలిక వృద్ధి గుణకాలు తగ్గుతున్నాయి. ప్రణాళికాబద్ధమైన ప్రాజెక్టులను వాస్తవంగా పూర్తయిన మౌలిక సదుపాయాలుగా మార్చడంలో ఉన్న ఈ అంతరాన్ని తగ్గించాలంటే, ఒప్పందాల నిర్వహణ, భూసేకరణ ప్రక్రియలు, నియంత్రణ పర్యవేక్షణ వంటి రంగాల్లో గణనీయమైన సంస్కరణలు అత్యవసరమని స్పష్టమవుతోంది.