1799 నాటి రికార్డులతో చేసిన అధ్యయనంలో ఢిల్లీలోని యమునా నది 68% మేర తగ్గిపోయిందని, నీటి ప్రవాహం 89% పడిపోయిందని తేలింది. పట్టణ విస్తరణ, బ్యారేజీల వంటి మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం వల్ల ఈ మార్పులు చోటు చేసుకున్నాయి. దీనివల్ల నగర సహజ వరద నిరోధక శక్తి బాగా తగ్గిపోయింది.
227 ఏళ్లలో నదిలో వచ్చిన మార్పులివే!
'Two Centuries of Hydrogeomorphic Changes: Width-Discharge Dynamics of the Urbanised Yamuna River in Delhi' పేరుతో విడుదలైన ఓ కొత్త పరిశోధన అధ్యయనం, గత 227 ఏళ్లలో ఢిల్లీలోని యమునా నది భౌతిక రూపాంతరంపై సమగ్ర చిత్రాన్ని అందించింది. 1799 నాటి పాత మ్యాప్ను, ప్రస్తుత శాటిలైట్ చిత్రాలను పోల్చి చూడటం ద్వారా, ఢిల్లీ యూనివర్సిటీ, ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ రీసెర్చ్, భోపాల్లకు చెందిన పరిశోధకులు నది కొలతలు, ప్రవాహ సామర్థ్యంలో భారీ తగ్గుదలను లెక్కించారు.
ఈ అధ్యయనంలో తేలిందేంటంటే, 1799లో సుమారు 658 మీటర్లు ఉన్న యమునా నది వెడల్పు, 2024 నాటికి కేవలం 210 మీటర్లకు తగ్గిపోయింది. అంటే 68% మేర వెడల్పు తగ్గింది. దీనికి తోడు, ఇదే కాలంలో నీటి ప్రవాహం కూడా 89% వరకు పడిపోయిందని అంచనా. 1799లో సెకనుకు సుమారు 30,000 క్యూబిక్ మీటర్లు ఉన్న ప్రవాహం, ఇప్పుడు కేవలం 3,900 క్యూబిక్ మీటర్లకు పడిపోయింది. రెండు శతాబ్దాలకు పైగా జరిగిన మానవ కార్యకలాపాల వల్ల, ముఖ్యంగా కట్టలు, కాలువలు, బ్యారేజీల నిర్మాణం వల్ల నది సహజ ప్రవాహ మార్గం మారిపోయిందని పరిశోధకులు చెబుతున్నారు.
మౌలిక సదుపాయాలు & పట్టణ అభివృద్ధి ప్రభావం
ఈ మార్పుల్లో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది భారీ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల నిర్మాణమేనని అధ్యయనం స్పష్టం చేస్తోంది. 1873లో తాజేవాలా బ్యారేజ్, 1874లో ఓఖ్లా బ్యారేజ్, 1959లో వజీరాబాద్ బ్యారేజ్, 1960ల చివరలో ఐటీఓ బ్యారేజ్ వంటివి కీలక మైలురాళ్లు. ఢిల్లీ జనాభా విపరీతంగా పెరగడంతో (19వ శతాబ్దం మొదట్లో సుమారు 2.5 లక్షల నుంచి ఇప్పుడు 2.15 కోట్లకు పైగా), ఈ నిర్మాణాలు నీటిని ఎగువ ప్రాంతాలకు మళ్లించాయి.
ఇంకా, సుమారు 45 చదరపు కిలోమీటర్ల వరద మైదానాన్ని (floodplain) పట్టణ అభివృద్ధి, వ్యవసాయానికి మార్చడం వల్ల నది సహజంగా నీటిని పీల్చుకునే ప్రాంతాలు తగ్గిపోయాయి. నదిని ఒక ఇరుకైన కాలువలా మార్చడం, కట్టలు నిర్మించడం వల్ల దాని సహజ వరద నియంత్రణ సామర్థ్యం దెబ్బతింది.
పట్టణ వరద నిర్వహణపై ప్రభావం
వర్షాకాలంలో నది, నగరంతో ఎలా వ్యవహరిస్తుందనే దానిపై ఈ పరిశోధన కీలకమైన మార్పును ఎత్తి చూపుతోంది. ప్రస్తుతం నది ఇరుకుగా మారడంతో, ఒక్కసారిగా వచ్చే నీటి పరిమాణాన్ని నిలువరించడానికి దానికి తగినంత స్థలం లేదు. 2023లో ఢిల్లీలో వచ్చిన వరదలను ఈ దుర్బలత్వానికి స్పష్టమైన ఉదాహరణగా అధ్యయనం పేర్కొంది. 1978 నాటి తీవ్రమైన వరదలతో పోలిస్తే, ఎగువ నుండి నీటి విడుదల తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, 2023లో నది నీటి మట్టం గణనీయంగా పెరిగింది. ఇరుకైన వెడల్పు, వరద మైదానాల నష్టం వల్ల ఎక్కువ ప్రవాహ సమయాల్లో నగరంలో నీటి మట్టాలు పెరిగే అవకాశం ఉందని ఇది సూచిస్తుంది. పట్టణ ప్రణాళిక, మౌలిక సదుపాయాల రంగాల్లో ఉన్నవారికి, ఈ అన్వేషణలు నది సమీపంలో భవిష్యత్తు అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులకు డ్రైనేజీ, వరద నిర్వహణ, దీర్ఘకాలిక పర్యావరణ సుస్థిరతపై మరింత లోతైన పరిశీలన అవసరమని నొక్కి చెబుతున్నాయి.