భారత్‌లో నగదు జోరు: రికార్డు స్థాయిలో చలామణి! డిజిటల్ చెల్లింపులకు ఇది సవాల్‌గా మారుతుందా?

నగదుపై ఎందుకింత క్రేజ్?

భారతదేశంలో నగదు చలామణి (Currency in Circulation) గణనీయంగా పెరుగుతూ, ₹42.3 ట్రిలియన్ల ఆల్-టైమ్ రికార్డును తాకింది. ఇది గత సంవత్సరంతో పోలిస్తే 11.8% పెరుగుదల. కేవలం ఏప్రిల్ మొదటి అర్ధభాగంలోనే ₹61,000 కోట్లకు పైగా నగదు చలామణిలోకి వచ్చింది. ఈ భారీ పెరుగుదలకు అనేక కారణాలున్నాయని ఆర్థికవేత్తలు విశ్లేషిస్తున్నారు. ICICI Securities Primary Dealershipకు చెందిన అభిషేక్ ఉపాధ్యాయ్ ప్రకారం, GDP వృద్ధి కంటే తక్కువగా ఉన్న కరెన్సీ డిమాండ్ ఇప్పుడు పుంజుకుంటోంది, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ఆర్థిక కార్యకలాపాలు జోరందుకోవడం దీనికి దోహదపడుతోంది. అలాగే, సెప్టెంబరులో నిత్యావసర వస్తువులపై GST తగ్గించడం వినియోగాన్ని, నగదు ఖర్చులను పెంచింది. స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా గ్రూప్ చీఫ్ ఎకనామిక్ అడ్వైజర్ సౌమ్య కాంతి ఘోష్ ప్రకారం, తక్కువ వడ్డీ రేట్లు, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, నగదు వినియోగాన్ని మరింత ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. బంగారం, వెండి వంటి విలువైన లోహాల ధరలు పెరగడం కూడా పరోక్షంగా నగదు వినియోగాన్ని పెంచుతోందని అంచనా.

డిజిటల్ ఇండియాలోనూ నగదుదే పైచేయి?

భారతదేశంలో UPI లావాదేవీలు వంటి డిజిటల్ చెల్లింపులు విపరీతంగా పెరుగుతున్నప్పటికీ, భౌతిక నగదు వినియోగం ఇంకా తగ్గలేదు. జనవరి 2026 నాటికి భారతదేశంలో నగదు-GDP నిష్పత్తి (Cash-to-GDP Ratio) దాదాపు **11.2%**గా ఉంది. ఇది జపాన్, యూరోజోన్, చైనా, అమెరికా వంటి దేశాల కంటే ఎక్కువ. దీనికి ప్రధాన కారణం, భారతదేశంలోని పెద్ద అసంఘటిత రంగం (Informal Economy). ఈ రంగంలో నగదు సులువుగా, వేగంగా లావాదేవీలకు వీలు కల్పిస్తుంది. ఈ రంగంలో ఆర్థిక ఇబ్బందులు పెరిగేకొద్దీ, నగదు ఆధారిత, తక్కువ పారదర్శక పద్ధతులు పెరుగుతున్నట్లు కనిపిస్తోంది. గతంలో, మార్చి 2017లో ₹13.35 లక్షల కోట్లుగా ఉన్న కరెన్సీ ఇన్ సర్క్యులేషన్, మార్చి 2024 నాటికి ₹35.15 లక్షల కోట్లకు రెట్టింపు అయ్యింది. మహమ్మారి సమయంలో నగదు-GDP నిష్పత్తి **14.4%**కి చేరింది. ద్రవ్యోల్బణం కూడా నగదు డిమాండ్‌కు కొంతవరకు కారణమైనా, ప్రస్తుత పెరుగుదలలో దీని వాటా కేవలం 40% మాత్రమేనని అంచనా. మిగిలినది ఇతర నిర్మాణాత్మక కారణాలే.

లిక్విడిటీపై ప్రభావం, RBI సవాళ్లు

నగదు చలామణిలో ఈ నిరంతర పెరుగుదల, బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలో తగినంత లిక్విడిటీని (Liquidity) నిర్వహించాలనుకునే రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) లక్ష్యాలకు పెద్ద సవాలుగా మారింది. HDFC Bank అంచనాల ప్రకారం, ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరం మొదటి అర్ధభాగంలో లిక్విడిటీ మిగులు డిపాజిట్లలో సగటున 1% ఉండగా, రెండో అర్ధభాగంలో **0.5%**కి తగ్గుతుందని భావిస్తున్నారు. అయితే, అధిక నగదు డిమాండ్ వల్ల ఈ అంచనాల కంటే లిక్విడిటీ మరింత తగ్గవచ్చని ఆర్థికవేత్త సాక్షి గుప్తా హెచ్చరిస్తున్నారు. ఈ నగదు డిమాండ్ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ నుండి నిధులను 'డ్రెయిన్' (Drain) చేసి, రుణాల కోసం అందుబాటులో ఉన్న నిధులను తగ్గిస్తుంది. ఇది RBI విధాన నిర్ణయాలు ఆర్థిక వ్యవస్థను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో సంక్లిష్టంగా మారుస్తుంది. RBI, స్వల్పకాలిక వడ్డీ రేట్లను నియంత్రించడానికి డిపాజిట్లలో 0.6% నుండి 1.1% వరకు లిక్విడిటీ మిగులును లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ నిరంతర నగదు బయటకు వెళ్లడం, RBI మరింత ప్రత్యక్ష జోక్యాలకు పాల్పడేలా చేయవచ్చు, ఇది మార్కెట్ స్థిరత్వాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు.

భవిష్యత్ అంచనాలు

భవిష్యత్తులోనూ, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, ఇటీవలి GST రేట్ల సర్దుబాట్లు గ్రామీణ డిమాండ్‌కు మద్దతునిస్తూనే ఉంటాయని, తద్వారా నగదు వినియోగాన్ని పెంచుతాయని అంచనా. IDFC First Bank చీఫ్ ఎకనామిస్ట్ గౌర సెంగుప్తా, FY26లో 'కరెన్సీ లీకేజ్' (Currency Leakage) FY25లోని ₹2.09 లక్షల కోట్ల నుంచి స్వల్పంగా ₹2.2 లక్షల కోట్లకు పెరుగుతుందని అంచనా వేస్తున్నారు. విస్తరిస్తున్న డిజిటల్ చెల్లింపుల వ్యవస్థలు ఉన్నప్పటికీ, భౌతిక నగదుపై ఈ నిరంతర డిమాండ్, భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో నగదు తన కీలక పాత్రను కొనసాగిస్తుందని స్పష్టం చేస్తోంది. దీనికి అనుగుణంగా, RBI తన లిక్విడిటీ నిర్వహణ ప్రణాళికలను నిరంతరం సర్దుబాటు చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది.