భారత్‌లో రికార్డు స్థాయికి నగదు చలామణి: ఎన్నికల ఖర్చు, మార్కెట్ అస్థిరతే కారణమా?

నగదుకు పెరుగుతున్న డిమాండ్

మే 15 నాటికి దేశంలో చలామణిలో ఉన్న నగదు (Currency in Circulation - CiC) ₹42.86 లక్షల కోట్లకు చేరుకుంది. ఇది గత ఏడాదితో పోలిస్తే 11.5% అధికం. కొత్త ఆర్థిక సంవత్సరం (2027) తొలి ఆరు వారాల్లోనే దాదాపు ₹1.15 లక్షల కోట్లు పెరిగింది. డిజిటల్ చెల్లింపుల వ్యవస్థలు వేగంగా వృద్ధి చెందుతున్నప్పటికీ, ప్రజలు భౌతిక కరెన్సీపై ఆధారపడటం తగ్గలేదని ఈ గణాంకాలు చెబుతున్నాయి.

నగదు నిల్వలు ఎందుకు పెరుగుతున్నాయి?

పెరుగుతున్న ఈ నగదు డిమాండ్ వెనుక అనేక ఆర్థిక కారణాలున్నాయని విశ్లేషకులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. దేశవ్యాప్తంగా జరుగుతున్న ఎన్నికల నేపథ్యంలో భారీగా ఖర్చులు జరగడం ఒక ప్రధాన కారణం. అలాగే, వరుసగా మంచి వర్షాలు కురవడం వల్ల గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఆదాయాలు పెరిగి, వ్యవసాయ సంబంధిత కార్యకలాపాలు ఊపందుకోవడం కూడా నగదు వాడకాన్ని పెంచుతోంది. మరోవైపు, ఆర్థిక మార్కెట్లలో అస్థిరత (Volatility) నెలకొనడంతో, ప్రజలు ముందు జాగ్రత్త చర్యగా తమ వద్ద నగదు నిల్వలను పెంచుకుంటున్నారు. ద్రవ్యోల్బణం కూడా నామమాత్రపు నగదు డిమాండ్‌కు దోహదం చేస్తోంది.

ప్రభుత్వ పథకాలు, గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ పాత్ర

ప్రభుత్వం అందిస్తున్న ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ పథకాలు (Direct Cash Transfer schemes) కూడా కొంత నగదును బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ నుంచి బయటకు వెళ్లేలా చేస్తున్నాయని భావిస్తున్నారు. ఈ అంశం, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పెరుగుతున్న డిమాండ్‌తో కలిసి, చలామణి గణాంకాలను పెంచుతోంది. అయితే, మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థతో పోలిస్తే GDPలో నగదు చలామణి శాతం 2021 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 14.4% ఉండగా, 2026 ఆర్థిక సంవత్సరానికి **12.1%**కి తగ్గిందని రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) చెబుతోంది. ఇది ఆర్థిక వ్యవస్థ డిజిటలైజేషన్ వైపు వెళ్తున్నా, భౌతిక నగదు అవసరం ఇంకా కొనసాగుతోందని సూచిస్తోంది.

ఆర్థిక వాతావరణం, మార్కెట్ ఒడిదుడుకులు

ప్రస్తుత ఆర్థిక వాతావరణంలో ప్రపంచ ఆర్థిక మార్కెట్లలో అస్థిరత, భౌగోళిక రాజకీయ అనిశ్చితులు కనిపిస్తున్నాయి. డాలర్‌తో పోలిస్తే భారత రూపాయి బలహీనపడటం దిగుమతి ఖర్చులు, ద్రవ్యోల్బణంపై ప్రభావం చూపవచ్చు. ఏప్రిల్ 2026 నాటికి ద్రవ్యోల్బణం 3.48% వద్ద నియంత్రణలో ఉన్నప్పటికీ, పెట్రోలియం ధరల పెరుగుదల వంటి ప్రపంచ ఒత్తిళ్లు ప్రమాదకరం. రూపాయిని స్థిరీకరించడానికి, ద్రవ్యతను నిర్వహించడానికి RBI ప్రత్యక్ష డాలర్ అమ్మకాలు, ఇతర మార్గాలను ఉపయోగిస్తోంది.

డిజిటల్ చెల్లింపులు vs నగదు చలామణి

డిజిటల్ లావాదేవీలు, ముఖ్యంగా UPI విలువ 2026 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 21% పెరిగి ₹314.23 లక్షల కోట్లకు చేరినప్పటికీ, భౌతిక నగదు చలామణి కూడా పెరుగుతూనే ఉంది. డిజిటల్ పద్ధతులు లావాదేవీలను మారుస్తున్నప్పటికీ, నగదు ఇప్పటికీ విలువ నిల్వగా, ప్రత్యేకించి గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, జాగ్రత్త కోసం ఒక సాధనంగా మిగిలిపోతోందని ఇది సూచిస్తోంది. పెరుగుతున్న UPI లావాదేవీలు, నగదు చలామణి కలయిక, ప్రజల జాగ్రత్త స్వభావాన్ని, అనధికారిక రంగంలోని గతిశీలతను ప్రతిబింబిస్తుందని నిపుణులు భావిస్తున్నారు. కొన్ని రాష్ట్రాల్లో చిన్న వ్యాపారులకు అధిక UPI లావాదేవీల కారణంగా GST నోటీసులు రావడం కూడా కొందరిని నగదు వాడకం వైపు మళ్లించి ఉండవచ్చు.