సుప్రీం కోర్టులో మినరల్ టాక్స్ పోరు: కేంద్రం పిటిషన్.. రాష్ట్రాలకు భారీగా ముప్పు?

సుప్రీం కోర్టులో కీలకం కానున్న మినరల్ టాక్స్ వ్యవహారం

దేశంలో ఖనిజ వనరులపై పన్నులు విధించే హక్కు ఎవరిదనే దానిపై సుప్రీం కోర్టు మే 20న ఒక కీలకమైన తీర్పు ఇచ్చే అవకాశం ఉంది. ఈ మేరకు కేంద్ర ప్రభుత్వం తాను ఓటమి చెందిన సమీక్షా పిటిషన్ల తర్వాత, ఇప్పుడు అరుదైన 'క్యూరేటివ్ పిటిషన్' (Curative Petition) దాఖలు చేసి, చివరి ప్రయత్నం చేస్తోంది. సెప్టెంబర్ 2024లో కేంద్రం వేసిన రివ్యూ పిటిషన్లను సుప్రీం కోర్టు కొట్టివేయడంతో, ఈ కేసు మరింత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది. అంతకుముందు, జూలై 2024లో తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, ఖనిజాలపై పన్నులు విధించే అధికారం రాష్ట్రాలకే ఉందని, కేంద్రానికి కాదని తీర్పునిచ్చింది. ఈ తీర్పు రాష్ట్రాలకు వందల కోట్ల రూపాయల ఆదాయాన్ని తెచ్చిపెట్టే అవకాశం ఉంది, ఎందుకంటే 2005 నుంచి విధించిన పన్నులను, రాయల్టీలను రాష్ట్రాలు వెనక్కి డిమాండ్ చేసే ఛాన్స్ ఉంది.

రాజ్యాంగంలోని లొసుగులు, పాత తీర్పుల ప్రభావం

భారత రాజ్యాంగంలోని లిస్ట్ I (ఎంట్రీ 54) ప్రకారం పార్లమెంట్ మైనింగ్ రంగాలను నియంత్రించగలదు, అయితే లిస్ట్ II (ఎంట్రీ 50) ప్రకారం రాష్ట్రాలు ఖనిజాల హక్కులపై పన్నులు విధించవచ్చు. ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న స్పష్టత లోపించడమే ఈ వివాదానికి మూలం. 1989లో వచ్చిన ఒక సుప్రీం కోర్టు తీర్పు, ఖనిజాలపై రాయల్టీ అనేది ఒక రకమైన పన్ను అని, కాబట్టి రాష్ట్రాల అధికారం పరిమితమని సూచించింది. కానీ 2004లో మరో కేసులో ఈ తీర్పును ప్రశ్నిస్తూ, రాయల్టీని పన్నుగా పరిగణించలేమని, అది కేవలం ఖనిజ హక్కులను వాడుకున్నందుకు ఇచ్చే చెల్లింపు అని వాదించారు. 2024 నాటి తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల బెంచ్, 1989 తీర్పును తిరగరాస్తూ, రాయల్టీ అనేది పన్ను కాదని, అది ఖనిజాల వాడకానికి చెల్లింపు అని స్పష్టం చేసింది. అయితే, జస్టిస్ బీ.వీ. నాగరత్న (Justice B.V. Nagarathna) మాత్రం ఏకైక భిన్నాభిప్రాయాన్ని (dissenting vote) వ్యక్తం చేస్తూ, రాయల్టీ కూడా పన్నులాంటిదేనని, దీనిపై కేంద్రానికే అధికారం ఉండాలని, లేకపోతే దేశ ఫెడరల్ వ్యవస్థ దెబ్బతింటుందని హెచ్చరించారు.

కేంద్రం చివరి అస్త్రం.. మైనింగ్ రంగంలో ఆందోళనలు

సుప్రీం కోర్టులో కేంద్రం 'క్యూరేటివ్ పిటిషన్' దాఖలు చేయడం, దాని విజయావకాశాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నా, ఈ తీర్పును మార్చాలనే కేంద్రం పట్టుదలను సూచిస్తోంది. సొలిసిటర్ జనరల్ తుషార్ మెహతా (Solicitor General Tushar Mehta) ఈ తీర్పు వల్ల 'అంతర్జాతీయంగా ప్రభావాలు' ఉంటాయని, దేశ ఫెడరల్ వ్యవస్థకు భంగం కలుగుతుందని, దేశవ్యాప్తంగా ఖనిజాల ధరల్లో వ్యత్యాసాలు రావచ్చని హెచ్చరించారు. ఇటీవల వచ్చిన తీర్పును భవిష్యత్ కాలం నుంచి అమలు చేయాలన్న కేంద్రం అభ్యర్థనను కోర్టు తిరస్కరించింది. అంటే, రాష్ట్రాలు 2005 నుంచి విధించిన పన్నులను వెనక్కి అడుగుతున్నాయి. ఈ అనిశ్చితి మైనింగ్ పరిశ్రమను తీవ్రంగా కలచివేసింది. ఆపరేటింగ్ ఖర్చులు పెరగడం, గ్లోబల్ మార్కెట్లో పోటీతత్వం తగ్గడం, విదేశీ పెట్టుబడులు రావడంలో ఆటంకాలు ఏర్పడతాయని పరిశ్రమ వర్గాలు భయపడుతున్నాయి. టాటా స్టీల్ (Tata Steel) వంటి కంపెనీలు ఇప్పటికే ఈ వెనక్కి వర్తించే పన్నుల కోసం గణనీయమైన మొత్తాన్ని పక్కన పెట్టాయి. కొన్ని నివేదికల ప్రకారం, ఈ మొత్తం ₹2 లక్షల కోట్లకు పైగా ఉండవచ్చని అంచనా. దేశంలో ప్రధాన ఖనిజ నిల్వలు ఒడిశా, జార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉన్నందున, ఇలాంటి భిన్నమైన పన్నుల వ్యవస్థ ద్రవ్యోల్బణానికి, అసమాన ఆర్థిక వృద్ధికి దారితీస్తుందని కేంద్రం వాదిస్తోంది.

ఖనిజ సంపన్న రాష్ట్రాలకు వరమా? కేంద్రానికి గుదిబండగా మారేనా?

సుప్రీం కోర్టు తీర్పు ఖనిజ సంపన్న రాష్ట్రాలకు ఆర్థికంగా పెద్ద ఊరటనిచ్చే అంశం. నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) నివేదికల ప్రకారం, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, గోవా, జార్ఖండ్ వంటి రాష్ట్రాలు మైనింగ్ ద్వారా వచ్చే ఆదాయంతో ఆర్థికంగా ముందున్నాయి. ఉదాహరణకు, ఒడిశా మైనింగ్ ఫీజులను సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకుని, బడ్జెట్ లోటును, అప్పులను అదుపులో ఉంచుకుంది. ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్ కూడా మైనింగ్ కార్యకలాపాల ద్వారా గణనీయమైన ఆదాయాన్ని ఆర్జిస్తున్నాయి. అయితే, రాష్ట్రాలు వేర్వేరు పన్నుల విధానాలు పాటించడం వల్ల దేశీయంగా ఆర్థిక అసమతుల్యతలు పెరిగి, జాతీయ వృద్ధి లక్ష్యాలు దెబ్బతింటాయని, కరెంట్ అకౌంట్ లోటు (Current Account Deficit) పెరిగే ప్రమాదం ఉందని కేంద్రం ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తోంది. మే 20న జరిగే విచారణ, కేంద్రం తన వాదనలతో న్యాయస్థానాన్ని ఒప్పించగలదా, లేదా ఈ కీలకమైన వనరుల పన్నుల వివాదంపై తుది తీర్పు ఎలా ఉంటుందో తేల్చనుంది.