బ్యాంక్ లాకర్ల ఆశ చూపి.. కస్టమర్లకు షాక్! RBI రూల్స్ బ్రేక్ చేస్తున్న బ్యాంకులు!

లాకర్ల ఆశ చూపి.. అధిక లాభాల అమ్మకాలు!

బ్యాంకులు తమ వద్ద ఉన్న పరిమితమైన, నిర్వహణకు ఖర్చుతో కూడుకున్న లాకర్లను.. అధిక లాభదాయకమైన ఆర్థిక ఉత్పత్తులను (Profitable Financial Products) అమ్మడానికి ఒక సాధనంగా వాడుకుంటున్నాయి. ముఖ్యంగా నగరాల్లో, లాకర్ల కొరత (Locker Scarcity) ఎక్కువగా ఉన్న చోట్ల, ఈ లాకర్లనే బేరసారాలకు వాడుతున్నారు. ఇన్సూరెన్స్ పాలసీలు, యూనిట్ లింక్డ్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ ప్లాన్స్ (ULIPs) వంటివి అమ్మడం ద్వారా సిబ్బందికి కమీషన్లు, బ్యాంకుకు ఫీజు ఆదాయం (Fee Income) పెరుగుతుంది. కేవలం లాకర్ కావాలనే కారణంతో ఈ ఉత్పత్తులు కొనమని బలవంతం చేయడం RBI నియమాలకు విరుద్ధం.

లాకర్లకు ఎందుకింత డిమాండ్?

ప్రస్తుతం ప్రజల్లో పెరుగుతున్న సంపద, బంగారం వంటి భౌతిక ఆస్తుల (Physical Assets) పట్ల ఆసక్తి పెరగడంతో బ్యాంక్ లాకర్లకు డిమాండ్ భారీగా పెరిగింది. అయితే, సరఫరా (Supply) ఆ స్థాయికి అనుగుణంగా లేదు. అంచనాల ప్రకారం 2030 నాటికి 60 మిలియన్ల డిమాండ్‌కు కేవలం 6 మిలియన్ల లాకర్లు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి. దీంతో బ్యాంకులు లాకర్ అద్దె (Locker Rent) కోసం కేవలం 3 సంవత్సరాల అద్దె, లాకర్ తెరిచే ఖర్చు మాత్రమే తీసుకోవాలని RBI మార్గదర్శకాలు చెబుతున్నాయి. కానీ, అనేకమంది కస్టమర్లు ఇన్సూరెన్స్ పాలసీలు లేదా ఇతర పెట్టుబడులు పెట్టాలని ఒత్తిడి ఎదుర్కొంటున్నట్లు చెబుతున్నారు. కస్టమర్ల అత్యవసర అవసరాన్ని, సుదీర్ఘ నిరీక్షణ జాబితాలను (Waiting Lists) బ్యాంకులు ఇలా అడ్డం పెట్టుకుంటున్నాయి.

లాభాల ఒత్తిడితో ఫీజు ఆదాయంపై బ్యాంకుల ఫోకస్

ప్రధాన రుణ వ్యాపారం (Core Lending Profits)పై ఒత్తిడి నేపథ్యంలో.. ఆదాయాన్ని పెంచుకోవడానికి బ్యాంకులు ఫీజు ఆధారిత ఆదాయం (Fee-based Income)పై ఎక్కువగా ఆధారపడుతున్నాయి. కమీషన్లు, బ్రోకరేజ్, థర్డ్-పార్టీ ఉత్పత్తుల అమ్మకం ద్వారా వచ్చే ఆదాయం మొత్తం రాబడిలో కీలక భాగమైంది. ముఖ్యంగా ప్రైవేట్ బ్యాంకులు ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులతో పోలిస్తే ఈ మార్గాల ద్వారా ఎక్కువ ఆదాయాన్ని పొందుతున్నాయి. ఉదాహరణకు, Kotak Mahindra Bank 2022-23 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఫీజు ఆదాయాన్ని 25% పెంచుకుంది. ఈ ఆదాయ మార్గాలను విస్తరించుకోవాలనే ప్రయత్నం.. సిబ్బందిని అధిక కమీషన్ ఉత్పత్తులను దూకుడుగా అమ్మేలా ప్రోత్సహిస్తోంది. HDFC Bank, ICICI Bank, Axis Bank వంటి పోటీదారులు కూడా లాకర్లను అందిస్తున్నప్పటికీ, లాకర్ల కొరతను అమ్మకాలకు వాడుకునే సమస్య విస్తృతంగా కనిపిస్తోంది. లాకర్లు లాభదాయకం కాకపోవడమే దీనికి కారణం. ఈ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి RBI కూడా రంగంలోకి దిగింది. ఫిబ్రవరి 2026 లో విడుదల చేసిన ముసాయిదా నిబంధనలు, జూలై 1, 2026 నుండి అమలులోకి రానున్నాయి. ఇవి ఇలాంటి అక్రమ అమ్మకాలను అడ్డుకుంటాయి, బాధితులకు రీఫండ్‌లు, పరిహారం అందించాలని సూచిస్తున్నాయి.

పాలన, విశ్వసనీయతపై ప్రశ్నలు

లాకర్ల కోసం ఉత్పత్తులు కొనిపించడం వల్ల, అమ్మకాల లక్ష్యాలు (Sales Targets) కస్టమర్ల అవసరాల కంటే ముఖ్యమవుతాయి. ఇది మిస్-సెల్లింగ్ (Mis-selling) ప్రమాదాన్ని పెంచి, కస్టమర్ల నమ్మకాన్ని దెబ్బతీస్తుంది. సిబ్బందికి సేవల కంటే అమ్మకాలకే ఎక్కువ పారితోషికం (Compensation) లభించడం వల్ల ప్రయోజనాల సంఘర్షణ (Conflict of Interest) ఏర్పడుతోంది. దీనికి తోడు, ఇటీవల Kotak Mahindra Bank కు సంబంధించిన ₹150-160 కోట్ల ఫిక్స్‌డ్ డిపాజిట్ (FD) అక్రమాల వ్యవహారం, FIR నమోదు, దర్యాప్తు వంటివి బ్యాంకుల్లో పాలన (Governance) విశ్వసనీయతపై ప్రశ్నలు రేకెత్తించాయి. అధికారిక విధానాలు, క్షేత్రస్థాయిలో అమలు తీరు మధ్య అంతరం, కస్టమర్లను దోపిడీ చేసే అవకాశాలకు దారితీస్తోంది.

భవిష్యత్ పరిణామాలు: కఠిన నిబంధనలు, కస్టమర్ల అధికారం

బాధ్యతాయుతమైన వ్యాపార పద్ధతులపై (Responsible Business Conduct) RBI కొత్త నిబంధనలు త్వరలో అమలులోకి రానున్నాయి. ఇవి ఉత్పత్తి అమ్మకాలపై బ్యాంకులను మరింత నిశితంగా పరిశీలిస్తాయి. కస్టమర్ల సమ్మతి, ఉత్పత్తి సరైనదా కాదా అని నిర్ధారించుకోవడం, బండిల్డ్ అమ్మకాలను నిషేధించడం వంటివి మిస్-సెల్లింగ్‌ను తగ్గించడంలో సహాయపడతాయి. అయితే, లాకర్ల డిమాండ్-సప్లై అసమతుల్యత, బ్యాంకుల లాభాల ఒత్తిడి కొనసాగితే, కొరతను అమ్మకాలకు వాడుకునే ప్రయత్నాలు ఆగిపోకపోవచ్చు. బ్యాంక్ మేనేజర్ల నుండి RBI లోక్‌పాల్ వరకు కస్టమర్లు ఫిర్యాదు చేయడానికి స్పష్టమైన నిబంధనలు, మరిన్ని మార్గాలు అందుబాటులోకి వస్తున్నాయి. ఈ కొత్త నిబంధనల విజయం, కఠినమైన అమలుపై, కస్టమర్ల రక్షణపై నిరంతర దృష్టిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.