ਭਾਰਤ ਦੀ AI ਦੌੜ: ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ, ਕੀ ਬਣੇਗਾ ਨੰਬਰ 1?

OpenAI ਦੇ ਚੀਫ ਇਕਨਾਮਿਸਟ ਡਾ. ਐਰੋਨ ਰੌਨੀ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ AI ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਆਰਥਿਕ ਇੰਜਣ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ AI ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨੰਬਰ 1 ਬਣਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਹਫ਼ਤੇਵਾਰੀ 10 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ChatGPT ਯੂਜ਼ਰਸ ਹਨ। ਇਹ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵਿਟੀ (Productivity) ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਹਰ ਸਾਲ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ STEM ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਸ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡਿਜੀਟਲ ਪਬਲਿਕ ਇਨਫਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ (DPI) ਵਰਗੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ, ਜੋ AI ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ 'IndiaAI Mission' ਦਾ ਟੀਚਾ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ੀ AI ਮਾਡਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕੰਪਿਊਟ ਪਾਵਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ 20 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਟੈਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰ, ਇਸ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤ ਦੀ AI ਯਾਤਰਾ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ AI ਸਕਿੱਲ ਪੈਨੀਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (Skill Penetration) ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ AI ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ (Demand) ਸਪਲਾਈ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2026 ਤੱਕ 10 ਲੱਖ AI ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਪਲਾਈ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ IT ਸੈਕਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੈਕ ਇਕਾਨਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਨਰੇਟਿਵ AI (Generative AI) ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਆਊਟਸੋਰਸਿੰਗ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਆਟੋਮੇਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅੱਪਸਕਿੱਲ (Upskill) ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ AI ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ (Social Inequalities) ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। UNESCO ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ AI ਦੇ ਨੈਤਿਕ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਰਿਸਕ-ਮੈਪਿੰਗ (Risk-mapping) ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਖਾਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ (Infrastructure) ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਕੰਪਿਊਟ ਪਾਵਰ ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। AI ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਾਂਖਿਆ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੰਚਤ ਨਿਵੇਸ਼ (Cumulative Investment) 11 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 8ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੇ AI ਦਿੱਗਜਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਡਿਜੀਟਲ ਪਬਲਿਕ ਇਨਫਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ (DPI) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ AI ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੀਨਤਾ (Innovation) ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਨ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ। AI ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਊਰਜਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ, ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚਿੱਪ ਨਿਰਮਾਣ (Chip Manufacturing) ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ (Supply Chain) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੀ AI ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟੈਲੈਂਟ ਪੂਲ (Talent Pool) ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਫਾਇਦੇ ਨੂੰ ਸਕਿੱਲ ਗੈਪ (Skills Gap) ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ AI ਟੂਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। AI ਦੀ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਸਮਰੱਥਾ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਆਊਟਸੋਰਸਿੰਗ (BPO) ਅਤੇ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖੁੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਰੀ-ਸਕਿੱਲਿੰਗ (Reskilling) ਦੇ ਯਤਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ AI ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਡਾਟਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਵਰਤੋਂ, ਰਣਨੀਤਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ (Strategic Autonomy) ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ AI ਲਈ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਫਰੇਮਵਰਕ (Regulatory Framework) ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਧਾਂਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਹੁੰਚ (Principles-based approach) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਟੈਕ ਦਿੱਗਜ ਭਾਰਤ ਦੇ AI ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਘਰੇਲੂ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ (Startups) ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। IT ਸੈਕਟਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ AI ਦੀ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। AI ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ, ਊਰਜਾ-ਸੰਘਣੇ (Energy-intensive) ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ (Sustainability) ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਸਾਵਧਾਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ AI ਪਾਵਰਹਾਊਸ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ GDP ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ AI ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਲੱਖਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ AI ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। OpenAI ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ AI ਟੂਲਜ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਮੁਦਰੀਕਰਨ (Monetization) ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਚੀਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਡਿਜੀਟਲ ਪਬਲਿਕ ਇਨਫਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ 'ਤੇ AI ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਪਹੁੰਚ, ਕਾਫੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕੋਰਸ ਸੈੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਲੋਬਲ AI ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਆਰਥਿਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗਾ।