Whalesbook
ਇਹ ਵਾਧਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਲੋਬਲ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਹੱਬ (manufacturing hub) ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਲਿੰਕਡ ਇਨਸੈਂਟਿਵ (PLI) ਸਕੀਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ 2025 ਤੱਕ, ਇਸ ਸਕੀਮ ਤਹਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ₹15,554 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਿਸਬਰਸ (disburse) ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਿਰਫ ਸਮਾਰਟਫੋਨਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ FY26 ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ $18.7 ਬਿਲੀਅਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ 86% ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਉਛਾਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ $19.68 ਬਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਿੰਟਿਡ ਸਰਕਟ ਬੋਰਡ (PCBs), ਟੈਲੀਕਾਮ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੇ ਭਾਗ (components) ਅਤੇ ਪਰਸਨਲ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿਕਾਸ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਇਸ ਨਿਰਯਾਤ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ FY24-25 ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ $14.65 ਬਿਲੀਅਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ਆਰਥਿਕ ਯੋਗਦਾਨ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਲਿਊ ਐਡੀਸ਼ਨ (value addition) ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਯਾਤ ਮਾਲੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਯਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਾਗਾਂ (imported components) 'ਤੇ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਤਾਈਵਾਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ (structural) ਨਿਰਭਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ (trade balance) 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨਿਰਯਾਤ ਬੂਮ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ (sustainability) ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਘੱਟ ਵੈਲਿਊ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੈ; ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 30 ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਗਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਤੋਂ, ਦੇ ਭਾਰੀ ਆਯਾਤ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਲਾਭ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਪਾਰ ਸੰਤੁਲਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ (Geopolitical tensions), ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਕਾਰ, ਗਲੋਬਲ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ (supply chains) ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਗਤਾਂ ਵੱਧ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਰਗੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ਾਂ (competitors) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਭਾਗ ਨਿਰਮਾਣ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ecosystem) ਅਜੇ ਵੀ ਘੱਟ ਵਿਕਸਤ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡਿਸਪਲੇ ਮੋਡਿਊਲ ਅਤੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ।
ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ 2025-26 (Economic Survey 2025-26) ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਸੈਕਟਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤ ਆਈਟਮ ਬਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੈਂਬਲੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਾਲੀਅਮ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਭਾਗ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘਰੇਲੂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ (capabilities) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।